Eén ding staat vast: er komen verkiezingen, of ze nu grondwettelijk zijn of niet. Of er ook een grote zesde staatshervorming komt na de verkiezingen is een andere zaak. Toch lijkt het erop dat de tijd tussen 2010 en 2014 alvast moet volstaan om deze grootschalige oefening aan te vatten.

Hoe men het ook zal aanpakken na de verkiezingen van 13 juni, de diepe communautaire crisis heeft er alvast voor gezorgd dat niet alleen de politieke organen hun stellingen innemen, maar dat ook de federale en deelstatelijke administraties zich opnieuw bewust zijn geworden van mogelijk nakende grootschalige herstructureringen.

‘Opnieuw’ omdat de geviseerde administraties zich al mentaal hadden voorbereid sinds de aanloop naar de verkiezingen van 2007 tot februari 2009 (einde dialoog gemeenschap tot gemeenschap), om dan nadien terug wat te ontspannen toen het duidelijk werd dat er voor de verkiezingen van 2011 niet veel zou veranderen.

Erg veel onzekerheid

De laatste grootschalige bestuurlijke hervorming n.a.v. een staatshervorming dateert van 2002-2003 toen een duizendtal ambtenaren (vanuit de domeinen landbouw, buitenlandse handel en binnenlandse zaken) overgeheveld werden van het federale naar het Vlaamse niveau. De ervaring leert dat zo’n complexe oefening allesbehalve eenvoudig is en dat ze gepaard gaat met erg veel onzekerheid voor de betrokken administraties en hun ambtenaren. Verschillende bestuurlijke gevolgen moeten immers worden getackeld na de politieke besluitvorming inzake de staatshervorming: welke ambtenaren worden overgeheveld, welke budgetten staan daar tegenover, hoe past men die nieuwe ambtenaren in de bestaande structuren en processen in, hoe wordt omgegaan met de nieuwe bevoegdheden, … .

Ook vandaag nog zijn er nog overhevelingen aan de gang die volgen uit een voorgaande staatshervorming. Zo was er bijvoorbeeld op 1 januari 2010 de overheveling van de inning van de belastingen op spelen en weddenschappen, automatische ontspanningsspelen en de openingsbelasting voor cafés van de FOD Financiën naar de fiscale administratie van het Waals Gewest. Deze overheveling omvatte 65 ambtenaren. Onlangs berichtten Franstalige kranten dat er verschillende problemen gepaard gingen (en nog steeds gaan) met deze overheveling, gaande van het gebrek aan computers met de juiste software, een gebrek aan plaats en geen hiërarchische inpassing binnen de Waalse administratie met als gevolg een gebrekkige inning.

Maar ook naar het Vlaams niveau zijn er vandaag overhevelingen aan de gang. Zo is er bijvoorbeeld de overheveling van de inning van de verkeersbelasting van de FOD Financiën naar de fiscale administratie van het Vlaams Gewest waarbij men hoopt deze oefening af te ronden tegen 1 januari 2011. De overheveling omvat 289 ambtenaren en ook hier verloopt de overdracht niet van een leien dakje. Om alles optimaler te kunnen voorbereiden heeft men daarom de beslissing genomen om de overheveling met één jaar uit te stellen (was eerst voorzien voor 1/1/2010).

Advies

Wat deze overhevelingen en deze uit het verleden duidelijk maken, is dat men niet te licht over de impact van een staatshervorming op een administratie mag gaan. De administratie heeft het al moeilijk om kleinere veranderingsoefeningen tot een goed einde te brengen, wat zal dat dan zijn als het om echt grote overhevelingen zou gaan? Als men het land grondig hervormt, zal de bestuurlijke impact veel groter zijn dan deze van de vijfde staatshervorming en beter vergelijkbaar zijn met deze na de staatshervorming van 1988 toen onder andere de ambtenaren van de domeinen openbare werken en onderwijs werden overgeheveld.

Daarom dit advies voor de betrokken federale en deelstatelijke administraties: zorg ervoor dat de betrokken besluitvormers de administratieve gevolgen van een staatshervorming op de gezamenlijke federale en de eigen deelstatelijke administraties beter kunnen inschatten. Tracht daarvoor vanuit de eigen expertise de noodzakelijke input te geven tijdens de communautaire onderhandelingen (via de kabinetten of op eigen initiatief). Die noodzakelijke input zou moeten bestaan uit concrete impactanalyses van de mogelijke scenario’s binnen een beleidsdomein dat in aanmerking komt voor overheveling. Op dat vlak kunnen de federale en de Waalse administratie misschien nog iets leren van de Vlaamse die de laatste jaren al verdienstelijk werk heeft geleverd in dit domein: ze hebben een verzameling fiches aangelegd waarin de Vlaamse ambtenaren aangeven waar het op het terrein beter kan qua bevoegdheidsverdeling, met mogelijke oplossingen, zij het wel zonder diepgaande impactanalyse.

Aansluitend een advies voor de politieke besluitvormers: neem de bestuurskundige impact mee in het besluitvormingsproces en voorzie na de besluitvorming de nodige middelen (tijd, mensen, budget) voor de soms moeilijke implementatie.

Een goede administratieve voorbereiding, een groter politiek besef en een uitgebreide opvolging van de bestuurskundige impact zou de implementatie van een staatshervorming een stuk gemakkelijker kunnen maken. Staatshervorming is immers niet alleen een zaak van politici, maar ook van ambtenaren.

Dieter Vanhee is wetenschappelijk medewerker verbonden aan het Instituut voor de Overheid, K.U. Leuven (www.instituutvoordeoverheid.be) en voert het project “De impact van de staatshervorming op de Vlaamse administratie” uit binnen het Steunpunt Bestuurlijke Organisatie Vlaanderen (www.steunpuntbov.be)

@Allen: lees de regels voor deelname aan onze discussieforums - mod