De komkommergekte drukt ons met de neus op het feit dat eten niet zomaar zonder risico is. “Alles is vergif en niets is er vrij van; alleen de dosis maakt dat iets niet giftig is”, aldus Paracelsus, de even beroemde als controversiële Zwitserse arts, theoloog, astroloog en alchemist uit het begin van de 16e eeuw. De besmetting met de EHEC-bacterie, eerst op komkommers, daarna op niemand-weet-precies-wat, is een typevoorbeeld van een risico dat alle nodige ingrediënten vertoont om verder uit te deinen tot een grote en zinloze voedselcrisis.

Er zijn schrikfactoren. Het probleem heeft te maken met voeding, datgene wat we dagelijks in onze mond steken. Als consument kunnen we nu eenmaal geen vrijwillige keuze maken tussen eten of niet eten; zich voeden is onvermijdelijk; het moet nu eenmaal om te overleven. Bovendien worden we elke dag opnieuw overspoeld met een nieuwe portie tegenstrijdige informatie. Gaat het over komkommers of is er meer aan de hand? Komt het van de boer in Spanje, de verpakker in Nederland of de handelaar in Duitsland? Moeten we de biologische of conventioneel geteelde komkommer vermijden? Liggen ze al dan niet in de Belgische rekken? Oeps, het gaat niet over komkommers. Waarover dan wel? Niemand die misschien ooit zal weten. Een chronologie van kwakkels die zijn voorgaande zelfs niet heeft gekend tijdens de gekke koeienziekte of onze eigen dioxinecrisis twaalf jaar geleden. Alle lessen in risicocommunicatie die destijds werden getrokken, lijken totaal vergeten.

Paniek

Naast schrikfactoren zijn er meer dan voldoende paniekelementen, met in de eerste plaats de mogelijke dramatische afloop en de pessimistische vooruitzichten over het te verwachten dodental. Ook de aanslepende onzekerheid over de exacte bron en plaats van besmetting, over de concrete of geplande aanpak van het probleem, plus het feit dat deze besmetting nieuw en toch perfect geloofwaardig is, dragen bij tot de paniekwaarde.

Het bestaan van concrete slachtoffers, verdenkingen en beschuldigingen, en het almaar blijven doorschuiven van de zwartepiet werken als media-aantrekkingskrachten om het verhaal uit te dragen. Het klinkt cynisch, maar enkel sterke visuele elementen, zoals de bibberende koeien ten tijde van de dollekoeienziekte ontbreken nog als aandachtstrekker. Ziekenhuisbeelden zijn een bijna evenwaardig alternatief.

Het is ook cynisch te moeten vaststellen dat vrouwen meer dan mannen het slachtoffer zijn van deze besmetting. Voor zover het met groenten te maken zou hebben, zijn vrouwen hier vermoedelijk de dupe van hun gezondere levensstijl en eetgewoonten. Vrouwen zijn meer gezondheidsbewust dan mannen, ze eten vaker en meer groenten, en ze kiezen ook makkelijker voor de normaalgezien gezondere rauwkost.

Belgische consumenten reageren intussen misschien niet rationeel, maar hun reactie is perfect begrijpelijk. Ze kiezen het zekere voor het onzekere, en die keuze is bovendien heel eenvoudig. Hetzelfde geldt voor de Russische importeur die ondanks het opheffen van het komkommeralarm door de Europese Unie toch de deur dichtslaat. We kunnen die komkommer best even missen en de winkelrekken liggen vol met andere verse groenten die een makkelijk alternatief vormen.

Markt

Lokale komkommerboeren hebben minder keuze. De gunstige weersomstandigheden van de voorbije maanden hebben geleid tot een hoge productie van uitstekende kwaliteit. Dat de prijs keldert is het logische gevolg van het vastliggende onmiddellijke aanbod (wat gereed is, moet geoogst) en de sterk teruglopende vraag in een concurrentiële markt waarin productdifferentiatie schromelijk tekort blijkt te schieten. Komkommers zijn gewoon komkommers. Ze missen identiteit, ze zijn niet voldoende herkenbaar en geen enkele komkommer slaagt er in om consumenten zekerheid te bieden. Dat is een pijnlijke vaststelling ondanks de voorbije inspanningen vanwege de sector om kwaliteitslabels te ontwikkelen en hoog in het vaandel te voeren.

De ervaring met de BSE- en dioxinecrisis leerde trouwens dat vijf positieve boodschappen nodig zijn om één negatieve boodschap te counteren. Als je weet dat negatief nieuws gratis is, dat het vanzelf komt en lang onthouden wordt, dan zijn dure campagnes die toch snel vergeten worden op dit moment volkomen zinloos. De basis voor vertrouwen en zekerheid had er reeds op voorhand moeten zijn. Vandaag is er vooral dringend nood aan duidelijkheid om deze crisis te stoppen en aan visie om het herstel aan te pakken. Domweg minder groenten eten houdt ondertussen meer risico’s in voor de volksgezondheid op lange termijn dan op een oordeelkundige manier komkommer of rauwkost te blijven eten. Iedereen terug aan de komkommer, best gewassen, geschild en bij voorkeur Belgisch; ze zijn tenslotte nog nooit zo goedkoop geweest.

Wim Verbeke

(De auteur is hoogleraar agro-voedingsmarketing en consumentengedrag aan de Universiteit Gent)

@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees ze dus - mod)