Terwijl internationale rapporten het tegendeel beweerden en de landen rondom ons het tegendeel deden, hebben we in België jarenlang ontkend dat de wettelijke pensioenleeftijd van 65 jaar omhoog moest om de vergrijzing op te vangen. Aan deze struisvogelhouding komt stilaan een einde.
De Europese Commissie doorbrak de ban met een formele aanbeveling tot leeftijdsverhoging in de context van het verstrengde eurobeheer. De Belgische regering reageerde met een officiële Pavlovreflex van ontkenning. Maar Frank Vandenbroucke en Herman Van Rompuy, twee gerespecteerde politici met een afstand ten aanzien van de dagjespolitiek, spraken publiekelijk van 67 jaar als een onvermijdelijke evolutie.
Repartitie
De essentie van het pensioendebat is er niet één van leeftijd. De essentie is wie waarvoor betaalt. Ons wettelijk pensioenstelsel berust op een contract tussen generaties: de jongere generatie betaalt door te werken de pensioenen van de gepensioneerde generatie, die eerder hetzelfde deed voor de vorige generatie. Dit systeem van “repartitie” is onvoldoende doorgedrongen in onze mentaliteit. Hoe vaak hoor je mensen niet verklaren dat ze na jaren werken en belastingen betalen hun pensioen wel verdiend hebben? Fout. De juiste reflex is u af te vragen of je voldoende gewerkt en bijgedragen hebt om aanspraak te maken op financiering door de volgende generatie.
Het is ondertussen genoegzaam bekend dat het intergenerationele evenwicht, dat de hoeksteen vormt van het wettelijk pensioenstelsel, verstoord is. Kortere carrières, hogere levensverwachting en vergrijzing betekenen dat de actieve generatie voor steeds meer gepensioneerden steeds langer betaalt. Als we niets veranderen, verkankert het pensioenstelsel tot een soort intergenerationele pensioenslavernij, waarbij tegen het midden van de eeuw nog één jongere per gepensioneerde overblijft om de boel te financieren. Dat zou zowel budgettair als sociologisch het einde van de pensioenen betekenen.
Geen leeftijdsfetisjisme
Wie demografie en levensverwachting uitrekent, komt snel tot de conclusie dat we de psychologische barrière van 65 moeten doorbreken om stabiliteit te restaureren. Het Itinera Institute deed een berekening om in de fase tussen 60 en een bovengrens die geleidelijk tot 70 jaar zou evolueren, een combinatie van deeltijdwerk en deeltijdpensioen te organiseren. Een lineaire verhoging van de pensioenleeftijd naar 67 gaat in dezelfde richting maar is minder flexibel en meer zwart-wit.
We mogen niet in leeftijdsfetisjisme vervallen. Het gaat niet om leeftijd en zelfs niet om loopbaanjaren, maar om het minimale volume van effectieve arbeid die de samenleving verwacht als de solidariteitsbijdrage die aanspraak geeft op pensioen. Afgezien van zijn symbolische waarde, zouden we de pensioenleeftijd als concept best gewoon loslaten. Op basis van demografische parameters kunnen we voor eenieder bij start van de carrière de minimale arbeidsprestaties bepalen die recht geven op een volledig pensioen. Op die manier krijg je een dynamisch systeem dat de pensioenvoorwaarden steeds bijstelt op basis van de veranderende demografie. Daarenboven gebeurt dit van bij het begin van de loopbaan, zodat er achteraf geen moeizame bijstellingen van pensioenverwachtingen nodig zijn.
Stapsgewijs
Een aanpassing van de wettelijke pensioenleeftijd, op welke wijze die ook gebeurt, zal maar heel geleidelijk effect krijgen. Men kan immers de legitieme pensioenverwachtingen van wie al ver in de carrière gevorderd is, niet eenzijdig opzeggen. Verhoging van de pensioenleeftijd moet daarom zo snel mogelijk beslist worden, om dan stapsgewijs te worden uitgerold.
Dat brengt ons terug bij de vraag wie wat betaalt. De pensioenleeftijd aanpakken, dat doe je dus voor de toekomst, voor de jongere werknemers. Generationele billijkheid vergt ook een inspanning van de oudere werknemers, die dichter bij het pensioen staan. De werkzaamheidsgraad van de 50-plussers in België wordt stelselmatig iets minder slecht, maar blijft bij de allerlaagste in Europa. Alleen door een schokeffect kan de generatie van de Babyboomers alsnog mee solidair worden in de kostendeling van de vergrijzing.
Geen toveroplossing
De maatregelen daarvoor liggen voor de hand: inspelen op de kosten/baten van tewerkstellen en ontslaan om het ene te stimuleren en het andere af te remmen, in het bijzonder bij vervroegd pensioen. Sterkere ondersteuning en activering van oudere werkzoekenden. Grote sensibilisatiecampagne met mobilisatie van de sociale partners. Daarnaast de cultuuromslag zoeken door strategische ingrepen die geleidelijk ingaan: een modern ontslagrecht dat inzet op wedertewerkstelling, de navelstreng tussen loon en anciënniteit doorknippen, een ander loopbaanmodel met een loopbaanrekening en met arbeidsregels die werknemers langer en op maat inzetbaar houden. Tot slot het doortastend afbouwen van alle stelsels van vervroegde uittreding op kosten van de gemeenschap. Ook de ambtenarij is wat dat betreft een evidente prioriteit.
Een billijk en duurzaam pensioenstelsel gaan we niet met een toveroplossing terug krijgen. Dat vergt een brede strategie op alle fronten – denk maar aan algemene pensioenkapitalisatie – gedragen door een andere mentaliteit en geruggensteund door een arbeidsmarkt die langer werken realistisch en aantrekkelijk maakt. Zolang de regeringscrisis duurt, vergroot de rekening voor de toekomst en vermindert de mogelijkheid om de generatie van de Babyboomers te betrekken. De regeringscrisis is dus een sluipende lastenverhoging op kap van de jongeren. De symboliek van de wettelijke pensioenleeftijd is van tel, maar we moeten vooral met ons allen instant mobiliseren om langer werken meteen tot realiteit te maken.
Marc De Vos doceert aan de UGent en is directeur van het Itinera Institute, denktank voor duurzame economische groei en sociale bescherming (www.itinerainstitute.org)
@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees ze dus - mod
24/06/2011 om 14:14
Een verhelderende bijdrage die niet om de “heilige huisjes” heengaat.
24/06/2011 om 14:59
“…..Afgezien van zijn symbolische waarde, zouden we de pensioenleeftijd als concept best gewoon loslaten….”
“….Op basis van demografische parameters kunnen we voor eenieder bij start van de carrière de minimale arbeidsprestaties bepalen die recht geven op een volledig pensioen…”
Met andere woorden, terug naar de middeleeuwen.
Voor de professor zal het geen enkele moeite kosten om als directeur van een “denktank” tot zijn 85ste onrealistische literatuur te blijven fulmineren. Ook Vandebroucke en Van Rompuy zullen dat best aankunnen.
Deze “denktank” moet toch eens, bijvoorbeeld, aan nachtverpleegsters gaan uitleggen dat ze niet tot 65, 67 maar liefst tot 70 moeten werken om “de groei” niet in het gedrang te brengen. Of met een postbode, of met een kleuterklas leidster met 25-30 ukkies in de klas, of met de leraar(es) van een klas met 15-16 jarigen. Of met een politieagent die eruit moet op andermans miserie en ellende moet gaan oplossen en riskeert een dolk in de rug te krijgen, of met de vuilniskar lader, of met een metser op een hoogtechnologische werf, of met de garagist die de op zijn 70ste moet zorgen dat hij de allerlaatste computertechnieken in een wagen beheerst, of met een 70 jarige chirurg die ….
En dan hebben we het nog niet over de fysiek zware beroepen.
Het is duidelijk dat deze wat wereldvreemde professor zelf nooit “echt gewerkt” heeft, en het gevoel van werkelijkheid verloren heeft..
24/06/2011 om 15:31
Voordat we langer gaan werken gaan we de verschrikkelijke discriminatie tussen ambtenarenpensioenen (waar geen patronale bijdragen op betaald werden, die vastheid van betrekking hebben, niets bijdragen tot het BNP, veel meer betaalde vrije dagen hebben, etc) en de pensioenen van zelfstandigen en mensen uit de privésector afschaffen. Toch?
Zeg nu zelf een ambtenaarpensioen is gemiddeld dubbel zo hoog als een pensioen van een werknemer en beide echtgenoten ambtenaren behouden hun pensioen!! Dat is gewoon crimineel.
Pas als deze discriminatie afgeschaft is spreken we over langer werken!!!
U zegt verworven rechten? In Griekenland, Ijsland, Estland, Portugal en vele andere landen zijn alle verworven rechten afgeschaft.
24/06/2011 om 16:18
Een opinie die het pensioendossier verengt tot het debacle van de leeftijd …. Uiterard dient de leeftijd van 65 in vraag gesteld, maar het pensioendebat verengen tot een intergenerationele solidariteit is alvast kort door de bocht en volkomen ingegeven door een neo-liberale zienswijze van het probleem ….
Wat met de solidariteit tussen rijken en armen ?
Wat met de solidariteit tussen moeilijke of zware beroepen met de witte-boorden bedienden zoals professoren, hoger kaders, ….?
Wat met de solidariteit tussen een jongere bevolking (Wallonië) en Vlaanderen (verouderend) ?
Wat met de solidariteit tussen mensen die een zeer laag (vervangings-)inkomen hebben en diegene met een “zogezegd” laag inkomen tijdens hun loopbaan ?
Wat met de solidariteit in Europa zelf?
To the point. Door enkel en uitsluitend te focussen op een langere werkleeftijd en deze dan nog voor te stellen als het enige oplossingsmechanisme, trekt men eigenlijk maar één kaart, die kaart van het ongebreidelde liberalisme, waarin mensen wordt voorgehouden dat harder, hoger, sneller, verder, de enige oplossingen zouden zijn … de bomen groeien NIET oneindig hoog, maar je kan wel op een sociale wijze, op een solidaire wijze de twijgjes knippen, zodat iedereen correct en juist wordt benaderd …. zowel in dit opiniestuk alsook in de richtlijnen van de EU, valt er geen grijntje van dat laatste te bespeuren …. éénzijdig en vooral niet vooruitstrevende benadering, is dat de “change” waar rechts in Vlaanderen voorstaat ?
24/06/2011 om 16:48
Zeer verhelderend.
Het pensioendebat zit boordevol heilige huisjes die een voor een zullen moeten afgebroken worden.
65 is een van die heilige huisjes.
Er zullen er nog veel meer volgen.
24/06/2011 om 22:00
Het debat over de pensioenleeftijd is gelijkaardig aan het debat over het correct innen van de belastingen. Er bestaan mooie theorieën over maar de werkelijkheid staat daar ver af.
Hoeveel van onze actieve bevolking geraakt echt tot n zijn wettelijke pensioenleeftijd? Een minderheid.
Laat ons dus stoppen met te babbelen over daar nog 2 jaar bij doen.
Schaf het brugpensioen onder eender welke vorm af. Beloon zij die tot aan de wettelijke pensioen leeftijd of nog langer willen doorwerken.
Als dat allemaal op poten staat en ook nog in de praktijk lukt, kijk dan of het nog nuttig is om de leeftijd te verhogen.
24/06/2011 om 23:46
Dat men dan maar ook de werkomstandigheden aanpakt en een deftige regeling treft voor wie tot de pensioenleeftijd wil werken en dat vooral voor de laageschoolde beroepen. De sterftekans neemt immers af in België tussen 55 en 65 jaar. Hoe zou dat komen denk je? Pas na 67 jaar stijgt ze opnieuw zoals verwacht bij normale veroudering.
25/06/2011 om 06:31
En als we nu eens evolueerden naar een systeem waarin ieder zijn eigen pensioen bijeenspaart? We zijn overigens flink op weg met het aanvullend werkgeverspensioen en het eigen pensioensparen bij banken en spaarkassen die de groeiende ontoereikendheid van het wettelijk pensioen een beetje milderen.
25/06/2011 om 09:33
Geachte Professor,
Weer de nagel op de kop.
Het is toch eens hoog tijd dat de mensen hier voor hun daden ook eens geresponsabiliseerd worden. Alles lijkt hier zo vanzelfsprekend, op 55 op pensioen, een leven lang doppen, ziekteverzuim allerhande, tijdskrediet… en dan nog eens met behoud van alle rechten. Vakbonden en werknemers vinden dit allemaal normaal, zonder dat ze hiervoor zelf geresponsabiliseerd worden. Vandaag heeft men voor iedereen alles afgedekt er is voor de mensen geen enkel risico meer, gevolg gemakzucht en maatschappelijk onverantwoord gedrag. Alleen de eigen rekening telt nog het maatschappelijke belang wordt als ondergeschikt beschouwd. Kortom ons sociaal systeem heeft geleid tot een egoïsme waar men enkel naar zijn eigen navel staart, geen verantwoording of gevolgen ervaart voor zijn asociaal gedrag.
De huidige trend in Europa is een positieve trend, waar mensen terug op hun verantwoordelijkheid gewezen worden, er moet terug een positieve visie aan arbeid gegeven worden gekaderd binnen een grotere maatschappelijke context, want dat besef zijn wij hier volledig kwijt.
25/06/2011 om 10:32
in plaats van over minimum leeftijd te spreken zou men beter over effectieve jaren gewerkt spreken en daar minimum 40 jaar op plakken.
het is niet logisch dat iemand die 20 jaar gewerkt heeft en 10 jaar werkloos was even vroeg en soms wel vroeger en even veel of zelfs meer pension trekt dan iemand die 45 jaar gewerkt heeft , dit noem ik niet solidair maar crimineel
25/06/2011 om 11:39
Er is natuurlijk ook een andere manier.
Maar het pensioen onafhankelijk van de hoogte van de laatste verloning en van het statuut (loontrekkende, ambtenaar, zelfstandige, …) en voorzie een forfaitair bedrag dat voor iedereen a priori gelijk is (en aanzienlijk hoger dan de huidige minima). Maak de hoogte van dit bedrag moduleerbaar a.h.v. het aantal eenheden voor dewelke een bijdrage betaald werd, bijvoorbeeld het aantal maanden, en voorzie een minimaal aantal eenheden om aan 100% van het forfait te komen. Meer maanden -> hoger forfait, minder maanden -> lager forfait.
N.B. De omvang van de bijdrage is NIET van belang, de sterkste schouders moeten de zwaarste lasten dragen, dat is dan maar solidariteit.
Een voorbeeld:
480 maanden (40 jaar) geven recht op 100% van de forfait, bijv. 2.000€ net/md, geïndexeerd, 36 jaar bijdragen ofte 432 maanden geven dus recht op 90%, zijnde 1.800€ net/md, geïndexeerd, 540 maanden op 112,5% of 2.250€ net/md, etc.
Natuurlijk blijft iedereen vrij afzonderlijk een bijkomend pensioen te organiseren, maar we moeten dan toch nakijken op welke manier dat fiscaal geregeld wordt. Het opzet is niet de inkomsten van de staat uit te hollen, maar het pensioen veilig te stellen voor iedereen en dit op een manier die rechtvaardig is t.o.v. de komende generaties.
Bovendien moet ieder burger de optie krijgen “uit te stappen”. Het betalen van de bijdrage moet vrijwillig zijn, maar wel de vooronderstelling. D.w.z., standaard wordt bij een indiensttreding aangenomen dat de werknemer, ambtenaar, … de bijdrage wil laten afhouden van de verloning. Iniden hij of zij dit NIET wenst, moet hij of zij dit actief kenbaar maken. De impact op de hoogte van het pensioen is dan ook duidelijk, zie voorbeeld hoger.
Een bijkomende piste is het invoeren van een link tussen sociale bijstand, in casu pensioen, en bezitingen, wat “means testing” wordt genoemd. Diegenen die reeds veel bezitten (spaargelden, onroerend goed, etc.) kunnen dan maar in verminderde mate uitkeringen vanwege de gemeenschap ontvangen. Het perverse aan het huidige systeem is dat dezen onder ons die gedurende hun loopbaan de gelegenheid hebben gehad veel te verwerven, wanneer zij op non-actief gaan, ook nog een hoog pesioen krijgen. Ik ben van oordeel dat de billijkheid daar zoek is.
25/06/2011 om 14:22
Het pensioendebat gaat hand in hand met het debat over de beperking in de tijd van de werkloosheidsvergoeding en met het debat over de bescherming van werknemers.
1.
Het moet makkelijker worden om werknemers te ontslaan. Nu zijn ze immers overbeschermd in de opinie van de bedrijven.
2.
De werkloosheid moet beperkt worden in de tijd. Bijvoorbeeld 2 jaar. Wie langer werkloos is is immers een profiteur. Het eerste jaar krijg je een vergoeding waar je met moeite mee kan rond komen. Het tweede jaar krijg je een vergoeding waar je eigenlijk niet meer menswaardig mee kan rondkomen. Na het 2de jaar houdt het op.
3.
Je kan dan kiezen tussen het OCMW of toch maar een onderbetaalde slechte baan aannemen. De bedrijven willen, behalve een uiterst goedkope arbijdskracht ook nog eens een subsidie om die persoon aan te werven.
4.
Wie voor het OCMW heeft gekozen moet daar niet tot zijn 65 blijven zitten, maar liefst zo lang mogelijk. Men stelt nu voorzichtig 67, maar eijgenlijk zou 70 nog beter zijn.
En waarom deze hele damarche? Omdat wie een werkloosheidsvergoeding of een pensioen krijgt ten laste is van de sociale zekerheid. Wie OCMW steun krijgt is ten laste van de maatschappij, want het OCMW wordt gefinancierd met algemene middelen. Belastingsgeld dus. Nu zijn er voor bedrijven 101 mogelijkheden om belastingen te ontwijken, en dan spreek ik nog niet over ontduiken. Aan sociale bijdragen daarentegen kunnen ze nogal moeilijk ontsnappen. Indien mensen dus met belastingsgeld worden geholpen voelen zij dat nauwelijks, maar ondertussen kunnen wel de sociale bijdragen omlaag, en dat voelen zij wel.
Hoewel alle Voka’s en Unizo’s van dit land staan te schreeuwen dat mensen meer en langer moeten werken kan ze dat eigenlijk geen barst schelen of iemand tot 50 of 80 werkt. Als zij er maar niet voor moeten bijdragen.
Het bedrijfsleven zegt dat mensen langer moeten werken, maar wil oudere werknemers makkelijker kunnen ontslaan en geven ze vervolgens nog nauwelijks kans op de arbeidsmarkt. (men vindt altijd wel een witte raaf die de uitzondering op de regel kan bevestigen.)
Het brugpensioen wordt verketterd, maar ook gretig gebruikt bij herstructureringen. (Als we er maar vanaf zijn…)
Mensen moeten “geactiveerd” worden. Maar ook wie na 55 nog WIL werken en begeleiding krijgt, komt nog nauwelijks aan de bak. De activering moet volgens het bedrijfsleven bestaan uit “incentives” die zij opstrijken. De werknemer moet op zijn knieën dankbaar zijn dat hij nog MAG komen werken.
De bedrijven zouden er beter eerst eens voor zorgen dat ze mensen tot 65 een job willen geven alvorens een hogere pensioenleeftijd te eisen. Maar opnieuw: Dat interesseert hen eigenlijk geen barst.
Dit alles om aan te tonen dat patroonsorganisaties allerlei veranderingen voorstellen die hun leden in de praktijk niet bereid zijn om uit te voeren. Maar ondertussen veronderstellen zij wel een engagement van de hun werknemers en van de overheden. Eerlijk is wat anders lijkt mij.
Ik ben alvast bereid om tot 65 te werken. Ik hoop dat ik het MAG aan menswaardige voorwaarden. Daar maak ik mij veel meer zorgen om. Zolang de politiek, zij het Vlaams, Belgisch of Europees, en allerlei economische denktanks de bedrijven naar de mond praten, zonder ook maar het minste engagement van hun kant te eisen, ben ik daar niet gerust in.
26/06/2011 om 14:03
@Luc Houben
Dat ambtenaren geen enkele toegevoegde waarde zouden hebben is een belachelijke stelling. Dat er op hun lonen geen bijdragen betaald worden is pertinent onjuist.
Je moet ook bedenken dat pensioen en vaste benoeming een historische deal is. Iedereen weet dat een gewone ambtenaar geen toploon verdient. Bij financiën klagen ze steen en been dat hun beste mensen naar de privé overstappen omdat ze daar meer kunnen verdienen met belastingadvies. Wel, dit lagere loon wordt historisch gecompenseerd met een vastheid van betrekking en een betere pensioenregeling als een vorm van uitgesteld loon. Het idee is: “Je verdient niet veel, maar je moet je ook nergens zorgen over maken.” Als je hun voordelen wil afnemen moet je ook bereid zijn om ze een gelijkaardig loon als in de privé te betalen.
@Leo Callens
Het repartietiesysteem vervangen door een systeem van kapitalisatie is een optie. Maar dat zal toch maar heel geleidelijk kunnen. Anders zal er een generatie 2 keer moeten betalen. En we zijn er stilaan naar op weg nu er stemmen opgaan om de 2de pijler verplicht te maken. Maar doordat je het slechts heel geleidelijk kan invoeren zal het waarschijnlijk te laat zijn om de problemen op te lossen die binnen dit en 10 à 20 jaar op ons afkomen.
@Johan B
Tijdskrediet met behoud van rechten…
Deze regeling heeft ongetwijfeld ooit deel uitgemaakt van CAO onderhandelingen. Vermoedelijk zijn looneisen gemilderd in ruil voor deze oplossing. De CAO zal toen ongetwijfeld door alle partijen (ook door de patroons) uitgelegd zijn als een “evenwichtig pakket”. Indien het tijdskrediet nu volgens u terug afgeschaft dient te worden, krijgen de werknemers dan alsnog meer loon in de plaats? Of hoe zou je het onevenwichtig dan willen herstellen?
En denken de bedrijven misschien ook niet enkel aan hun eigen rekening? Elke sociale verantwoordelijkheid is hen tenslotte ook vreemd. Of vind je het misschien normaal dat (grote) bedrijven nauwelijks of geen belasting betalen, maar wel van de overheid verwachten dat die hen faciliteert om hun activiteiten uit te voeren. Zij verwachten dus een gratis service van de overheid, en met uitbreiding van de burgers die wel belasting betalen.
@Kris De Decker
Iemand die slechts 20 jaar gewerkt heeft en 10 jaar werkloos is geweest krijgt niet meer pensioen dan iemand die een volledige loopbaan van 45 jaar heeft. Dat is populistische toogpraat. Ken jij zo iemand? Ik alvast niet. Waarmee ik niet gezegd heb dat die eerste bijvoorbeeld niet een klein kapitaaltje in het zwart heeft verdient en daardoor nog altijd beter af is op zijn oude dag. Maar dat is een andere discussie, van zijn pensioen zal het niet komen. Aan de toog word veel gezeverd. Je moet niet allesgeloven en niet alles op een hoopje gooien.