Mei 1991, Wenen. Ik zal het nooit vergeten. Een bezorgde Belgische diplomaat kaartte de situatie in Joegoslavië aan. “Kroaten, Slovenen en Serviërs lopen hier de deur plat”, zei hij. “De Oostenrijkers zijn er van overtuigd dat het daar echt mis loopt en kunnen de zaak niet aan. Ze willen dat Europa dit overneemt maar in Brussel luistert niemand.” Eerlijk gezegd, ik dacht dat hij overdreef, en blijkbaar was ik niet de enige.
Het was ook allemaal zo ongelofelijk. Als overtuigd Europeaan deelde ik het geloof van de meeste West-Europese politici dat we alleen door een verenigd Europa nog iets te zeggen hadden in de wereld. De tijd van eng 19de-eeuws nationalisme en ‘Kleinstaaterei’ lag achter ons, laat staan het idee dat het in politiek iets uitmaakt of men nu orthodox, katholiek of moslim is. Bosniërs, Kroaten en Serviërs spraken allemaal wat men toen nog ‘Servo-Kroatisch’ noemde. Kortom, waar had men het eigenlijk over? En Joegoslavië was toch een sympathiek land. Een buitenbeentje in het communisme met een koers los van Moskou. Tito was als één van de leiders van de niet-gebonden landen een graag geziene gast in de Derde Wereld. We gingen naar Joegoslavië op vakantie zonder paspoort of visum. Joegoslaven werkten bij ons als gastarbeiders, ze deden mee aan het Songfestival en wonnen nog ook. Je verwacht geen heibel in zo’n land. Wist ik toen veel dat een groot deel van mijn tijd als vredesactivist de tien volgende jaren in het teken zou staan van oorlog in Joegoslavië.
Srebrenica: een macaber hoogtepunt
Twintig jaar later wordt veel van de turbulente geschiedenis van die oorlog herleid tot enkele gemeenplaatsen, die de complexiteit van de Balkanoorlogen verhullen. Vandaag krijgt vooral de tragedie van Srebrenica, terecht, nog veel aandacht. Maar ze was uiteindelijk maar een macaber hoogtepunt van een hele reeks gruweldaden in Kroatië, Bosnië en Kosovo. Wie herinnert zich nog het schandaal van Vukovar (gewonden afgemaakt in een ziekenhuis), de vernietiging van Mostar en zijn brug in gevechten tussen Kroaten en moslims (daar kwam geen Serviër aan te pas), het drie jaar lange beleg van Sarajevo met zijn sluipschutters, honger en kou, de zuiveringen in de Krajina (eerst door de Serviërs, dan door de Kroaten), de terreur door paramilitaire groepen (wie kent Arkan nog?), de maffiosi die uit alles geld wisten te slaan?
Al die conflicten hadden op een of andere manier met elkaar te maken. Dat de Albanezen in Kosovo, na jarenlang vreedzaam verzet, toch de wapens opnamen, had bijvoorbeeld alles te maken met het feit dat de Bosnische Serviërs na de oorlog wel autonomie kregen in de Dayton-akkoorden, terwijl zij zelf met lege handen bleven. Geweld loont, was de conclusie. Dat de NAVO tijdens de Kosovo-crisis zonder toestemming van de Veiligheidsraad vrij snel overging tot bombardementen, vloeide ook voort uit de ervaringen in Kroatië en Bosnië. Men wou niet nog eens het scenario meemaken waarbij bestanden voortdurend werden geschonden, onderhandelingen op een perverse manier enkel gebruikt werden om het conflict te rekken, de VN-Veiligheidsraad aarzelde, en intussen de etnische zuiveringen gewoon doorgingen. Wie het verband tussen de oorlog in Kosovo en die in Bosnië en Kroatië uit het oog verliest, ziet enkel een NAVO die zonder VN-mandaat bombardeerde, wat uiteraard een schending van het internationaal recht was.
Een varkentje wassen
Een andere gemeenplaats is dat ‘Europa heeft gefaald’. Dat is, zoals meestal bij de stereotiepe jammerklachten over de onmacht van Europa, waar en niet waar.
Waar, omdat Europa inderdaad te laat en vaak in verdeelde slagorde heeft gereageerd, vooral voor en in het begin van de oorlog. Er zijn toen fouten gemaakt. De Duitsers hebben Kroatië en Slovenië wellicht te snel erkend. Dat heeft de oorlog in Kroatië niet veroorzaakt (die was toen al maanden bezig), maar het heeft wel een negatieve impact gehad op Bosnië-Herzegovina waarvan de positie met zijn gemengde Servisch-Moslim-Kroatische bevolking zeer moeilijk werd.
Tegelijkertijd beseft men ook niet meer dat Europa in 1991 niet echt het instrumentarium had om op te treden. Het Verdrag van Maastricht was nog niet eens getekend. Er was in veel geringere mate dan nu sprake van een coördinatie van het buitenlands beleid, en van militaire samenwerking al helemaal niet. Daarom was het achteraf gezien niet meer dan normaal dat de hoogmoed van sommige Europese leiders, die dachten dit varkentje eens snel te wassen, wel ten val moest komen.
Maar ‘Europa heeft gefaald’ is ook niet waar. In Sarajevo staat nu een monument: een reuzegroot voedselblik met het Europese logo erop. Dat is niet voor niets. Het beleg van Sarajevo mag dan langer geduurd hebben dan dat van Leningrad, dankzij de voedselhulp (vaak in zeer moeilijke omstandigheden geleverd door allerlei humanitaire organisaties), is de bevolking niet massaal de hongerdood gestorven.
Europa heeft uiteindelijk ook veel van de maatschappelijke en materiële heropbouw na de oorlog op zich genomen, en – zij het met steeds groter wordende tegenzin – vluchtelingen opgevangen. Het waren ook de Europeanen die, samen met de Amerikanen, lange tijd het leeuwendeel van de pogingen om tussen de partijen te bemiddelen op zich namen.
Een testterrein voor blauwhelmen
‘ Europa heeft gefaald’ is ook niet waar omdat de Balkanoorlogen nooit enkel een louter Europese aangelegenheid zijn geweest, maar die van de hele internationale gemeenschap. Die deelt in zowel de successen als in het falen. Dat geldt in de eerste plaats voor de Verenigde Naties die er een van de grootste operaties tot dan toe heeft opgezet. Vaak met onduidelijke mandaten, het gevolg van compromissen in de Veiligheidsraad en van een langzaam aftasten van de grenzen van wat een vredesmacht kan doen en wat niet. In feite was de Balkan een testterrein om te zien hoe ver blauwhelmen, die na de Koude Oorlog een nieuwe dynamiek kregen, konden gaan.
Ondanks alle kritiek zijn die blauwhelmen belangrijk geweest voor het beschermen van humanitaire hulp en hulpverleners, en dus voor het overleven van de bevolking. Vaak waren ook zij het doelwit van de partijen. Mladic staat nu onder meer terecht voor het gijzelen van blauwhelmen als reactie op NAVO-bombardementen. Die waren op hun beurt weer een reactie op een Servische granaataanval op de binnenstad van Tuzla waarbij zeventig jongeren die van een mooie lenteavond genoten, het leven lieten. Na die ervaring was men op het VN-hoofdkwartier wat voorzichtiger met het inzetten van de NAVO, wat mede verklaart waarom er in Srebrenica zo ongehoord voorzichtig werd opgetreden.
De blauwhelmen waren hoofdzakelijk maar niet uitsluitend Europeanen: er waren onder meer ook Russen (jawel!), Maleisiërs, Indiërs, Pakistani. Die laatsten waren omwille van hun kordaat optreden beroemd in Bosnië. Er waren ook landen die lange tijd uitblonken door afwezigheid op het terrein, bijvoorbeeld de Amerikanen. Die kunnen dan wel, niet helemaal onterecht, beweren dat zij de zaak met een combinatie van bombardementen en onderhandelingen hebben opgelost, maar zowel in Bosnië als Kosovo was er zolang de vrede niet getekend was op de grond nauwelijks een Amerikaanse soldaat te bekennen. Die zijn er maar gekomen toen de vrede al gesloten was.
Men heeft intussen ook geleerd. Toen in 2001 het geweld losbarstte tussen Albanese guerrilla en Macedonische politie, is dit door Europese tussenkomst vrij snel de kop ingedrukt. Succes loopt minder in de kijker dan mislukking. De Europese klus is overigens zeker nog niet geklaard. In Bosnië blijft de situatie zeer precair en het wordt zelfs meer en meer de vraag hoe het nu verder moet met dat land. Ook de kwestie Kosovo, onafhankelijk of niet, is niet van de baan zolang er geen formule kan gevonden waarbij de Servische bevolking zich kan verzoenen met het verlies van haar historische bakermat.
Welk Europa?
Als Europa toch heeft gefaald, dan is het omdat het uiteindelijk de etnische zuiveringen niet heeft kunnen verhinderen. Soms zijn vluchtelingen wel teruggegaan, maar alles bij elkaar is de Balkan veel meer dan vroeger opgedeeld in etnisch homogene gebieden. Juist het multiculturele bewaren was één van de doelstellingen van vele solidariteitsbewegingen in West-Europa tijdens de oorlog. Dat dit niet gelukt is, doet vragen rijzen.
Men kan niet stellen dat de Balkanoorlogen een voorbeeld van Huntingtons botsende beschavingen waren. West-Europa en de Amerikanen hebben daarvoor te veel verdienste aan het redden van de moslims in Bosnië en Kosovo.
Bovendien, al die nieuwe staten willen maar één ding: zo snel mogelijk aansluiten bij de Europese Unie. Die uitkomst is wellicht het grootste succes van Europa. Maar tegelijkertijd roept ze nieuwe vragen op: kiezen we voor een Europa samengesteld uit een bonte verzameling etnisch homogene staatjes die wel willen samenwerken maar toch vooral op zichzelf gericht zijn? Of kiezen we voor een Europa dat met zijn open grenzen onvermijdelijk ook de uitdaging inhoudt om niet alleen over staatsgrenzen maar ook over culturele en taalkundige grenzen (of het nu in Halle, Londen of Mitrovica is) samen te leven?
Goedele De Keersmaeker
(De auteur is onderzoeker aan het Gents Instituut voor Internationale Studies)
@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees ze dus - mod
25/06/2011 om 12:48
Het zal wel cynisch klinken, en het is erg dat er zoveel doden voor zijn gevallen, maar ik vermoed dat de ethnisch homogene gebieden die tijdens het uiteenvallen van Joegoslavië ontstaan zijn een lange periode van vrede tegemoet gaan. Omgekeerd zie je dat er tegenwoordig ethnische spanningen zijn in gebieden die die vroeger helemaal niet kenden, bvb waar veel migranten (van ver en dichterbij) zich vestigen zonder zich aan te passen aan de samenleving waar ze in komen wonen.
26/06/2011 om 00:29
geachte mvr. de keersmaeker, uw bespreking van de toestand in voormalig joegoslavie is zeer onderbouwd. vanaf ‘90.
mijn ervaringen gaan terug vanaf de jaren ‘68 toen ik met 2pk en tent in de oostbloklanden rondzwierf. (lid zijn van helpt) en ik had elk jaar drie maand vakantie.
kroatie lag me zeer aan het hart omdat daar juist die vermenging die tito gewild had leek te kloppen. we aten, dronken en verbroederden met serven, montegrijnen, ze waren zelf onderling getrouwd, en niets leek die eenheid te kunnen verstoren. toch toen wist ik al dat de haat ondergronds bleef. geen serv of com.kroaat was vergeten wat de zwarte brigades hadden gedaan en wanneer de drank zijn werk had gedaan moest je heel voorzichtig zijn. die latente vijandigheid bleef.
toen de rellen uitbraken zijn mijn servische vriend ivan seitz (hoofd van tv.zagreb) en zijn montenegrijnse vrouw in hun fiat500 kapot gemaakt tijdens hun vlucht van zagreb naar mochenica waar hij dertig jaar loco.burgemeester was. hij heeft dat croatisch dorp groot gemaakt!
religie speelde in die tijd geen rol. het was nog een onuitgezweet stom oorlogsverleden en zoals in alle brandhaarden gaat men juist die godsdienst als kapstok gebruiken als verschoning van hun bestialteiten.
achem was de beste banketbakker en ijsmaker van het dorp al meer dan twintig jaar. ze hebben hem, zijn vrouw en drie kinderen doodgeslagen: montegrijnen. nooit in al die jaren heb ik geweten dat hij islamiet was. aan niets kon je het zien. hij dronk zijn slivo en sneed zijn stuk af van het speenvarken. dat was de reden niet: pure xenofobie.
geachte mvr. wie dan ook die zich een beetje verdiept had in de onderligende verhoudingen, soms teruggaand tot middeleeuwse gebeurtenissen, zag dit aankomen. ( hebt u de bokalen gezien van uitgestoken ogen? een paar marken per oog!)
in onze grenzeloze vreugde om eindelijk onze westerse democratie te laten zegevieren na de val van de muur, hebben we vele, vele en nog veel meer doden op ons geweten.
ooit waren ze er ook achter gekomen. laat ze groeien en stilaan hun eigen weg zoeken. we hebben honderden jaren gebouwd om een vorm van samenleven, “democratie” wat het ook moge betekenen, te ontwikkelen.
hier in china zie ik hetzelfde. waarom wil men dat zo geleidelijk proces pootje lappen door via alle wegen het te versnellen? wil men nu echt dat een land dat al zo moeilijk het evenwicht moet zoeken tussen hun verschillende provincies met elk hun eigen gevoeligheden, godsdiensten en economische belangen laten ontploffen? niemand heeft het recht zijn opvattingen op te leggen aan een ander.
net zoals ik zeker zal ingrijpen als mijn buurman zijn vrouw en kinderen klappen geeft, wil ik dat de intenationale gemeenschap zijn verantwoordelijkheid neemt. daar is niets mis mee. maar ik weet dat je met een verkeerd optreden heel de familie tegen jou krijgt.
de westerse wereld heeft als onbekwamen heel het balkangebeuren ondergaan. ze stonden erbij en keken ernaar en daar geef ik u volmondig mee gelijk.
nadien huilen voor de duizenden doden is voor mij een feit, teveel vrienden verloren.
lessen trekken? ik weet het niet.
kent u de missionarischhouding? daar lijden we allemaal onder. we willen de anderen lessen bijbrengen als ze maar onderdanig zijn.
ik niet meer. ik weet dat je andere standjes moet uitproberen om tot een harmonieus samenleven te komen.
26/06/2011 om 13:27
@Thomas Dekkers
Ethnisch homogene gebieden? In Bosnie leven 48% Bosnjakken, 37% Serviërs, 14% Kroaten en 1% overigen.
En dat bepaalde bevolkingsgroepen ‘hun’ oorlogsmisdadigers jarenlang verbergen en onderdak geven, is volgens mij een bewijs hoe artificieel die vrede is.
26/06/2011 om 15:08
Een aantal opmerkingen:
1. Dat Europa nu wel het geschikte instrumentarium zou hebben en minder op politiek en militair vlak “in verspreide slagorde” zou optreden, betwijfel ik. Het buitenlands- en veiligheidsbeleid is sinds het verdrag van Maastricht gecommunautariseerd, maar in de praktijk is de eendracht vaak zoek. Kijk naar de (niet-)erkenning van Kosovo. Kijk naar de disparate reactie op de (niet-)erkenning van de revolutionaire rebellenraad in Libië.
Integendeel, hoe meer lid-staten Europa kent, hoe meer het duidelijk wordt dat bepaalde landen die trekker zijn vaak op vlak van erkenning en ondersteuning van nieuwe staten solo slim spelen. Duitsland heeft wat dat betreft een fraaie reputatie. Frankrijk kent er ook wat van.
2. Europa - en zelfs de internationale gemeenschap - hebben gewoonweg gefaald in ex-Joegoslavië. Het is pas nadat de Amerikanen de Dayton-akkoorden voorbereidden dat er een soort gewapende stilstand kon worden afgedwongen.
Het stuntelige optreden van de Nederlandse militairen in Srebrenica is een hoogtepunt in zoveel falen geweest. Het rapport dat daarover jaren nadien is opgesteld, was over de gehele lijn vernietigend.
Dat Europa nadien de heropbouw mee verzorgde / verzorgt, is m.i. geen vergoelijking voor de schaamteloze wijze waarop Kroatische, Servische en addere oorlogsmisdadigers vrij spel kregen van de internationale gemeenschap, Europa incluis.
Er zijn weinig verzachtende omstandigheden. Dus volgens mij is de stelling “Europa heeft gefaald” waar.
2. Uit de implosie van ex-Joegoslavië conclusies trekken naar de Europese integratie of Belgische desintegratie is wel heel kort door de bocht gaan…
Joegoslavië was een construct, een lappendeken van volkeren die heel verspreid door en naast elkaar leefden of leven. Het was en is een kruidvat, waarbij meermaals de vlam in de pan is geslagen. Wat in 1991 gebeurde was een re-enscenering van wat er in WO II gebeurde met Kroaten die mee collaboreerde, partizanen, Albanees-etnische vrijheidsstrijders… De context was uniek en m.i. niet transponeerbaar op België (”Halle”) of de EU (”Londen”).
België is ook een construct, maar behoudens het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en de periferie daarrond heb je vrij homogene gemeenschappen. Ex-Joegoslavië was etnisch alles behalve homogeen. Je kan wat dat betreft geen appelen met citroenen vergelijken.
De Europese Unie is nog steeds hoofdzakelijk een supranationale vereniging van natie-staten, die stammen uit hoofdzakelijk de negentiende eeuw toen de idee van de natie-staat de toon zette. Opnieuw een vergelijking tussen appelen en peren.
Het hoofdstuk “Welk Europa?” is hineininterpretierung.
3. Het lijkt wel alsof het optreden van de NAVO n.a.v. de Kosovo-crisis zonder mandaat van de VN-Veiligheidsraad omwille van voorgeschiedenis in Bosnië lijkt te worden goedgepraat. Two wrongs don’t make a right…
Het NAVO-optreden moet zowat samen met Varkensbaai, de contra’s in Latijns-Amerika, Cambodja, de invasie van Irak in 2003 één van de meest flagrante schendingen van het gewapend conflictenrecht zijn geweest van na WO II.
Het viel gewoon niet te rechtvaardigen. Extra bezwarend was dat een internationale instelling met een voorbeeldfunctie en eerder een defensieve opdracht, voor het eerst “first blood” trok, zonder mandaat. Daarmee hielden ze uiteraard zichzelf relevant, op een ogenblik dat velen vraagtekens begonnen te plaatsen bij het nut van de NAVO. Hoewel niet te rechtvaardigen, viel het dus wel te verklaren.
4. Het feit dat op vandaag massa’s kandidaat-vluchtelingen uit Kosovo nog steeds hun heil elders in Europa zoeken, is al een veeg teken dat de wederopbouw misschien toch niet zo rooskleurig is als lijkt te worden voorgesteld. Kosovo is een staat nauwelijks die naam waardig, in die zin dat allerlei criminele organisaties er meer in de pap te brokken hebben dan het staatsgezag zelf.
Honger, economische uitzichtloosheid, discriminatie allerhande zijn er nog steeds schering en inslag.
Misschien is Bosnië als project beter gelukt, maar Kosovo is niet bepaald een referentie voor Europa…
26/06/2011 om 15:09
Interessante opinie, maar het ‘voedselblik monument’ is geen goed voorbeeld van dankbaarheid naar Europa toe. Integendeel, de boodschap is veeleer ironisch bedoeld. De Europese voedselhulp roept namelijk erg slechte herinneringen op bij de inwoners van Sarajevo omdat het niet te vreten en soms vervallen was. Er werden ook geregeld grote dozen geleverd vol zaken waar de mensen eigenlijk niets mee konden aanvangen. Het monument is dan ook een kunstwerk en geen monument uit dankbaarheid. Dit is wat men mij in Sarajevo vertelde, en ook wat er op internet te vinden is, bv. op:uk.reuters.com/article/2007/04/06/oukoe-uk-bosnia-monument-can-idUKL0657786020070406
26/06/2011 om 15:31
Niet alleen Mevr De Keersmaeker reageerde indertijd verbaasd : de Yougaslavische bevolking zelf was ervan overtuigd dat “men” hen niet tegen mekaar in het harnas zou kunnen jagen door propaganda en haatcampagnes. De scheldnamen van tijdens WO ii werden echter snel terug gemeengoed : Serviërs werden Tsjetniks en Kroaten Ustajis, en die neoTsjetniks en neoUstajis schoten terug op mekaar en pleegden opnieuw genocide. Als oud EU monitor in dat gebied huiver ik als ik iemand als Maingain bezig zie : de ingrediënten zijn volledig identiek : superioriteitsgevoelens, territoriale aanspraken en oprakelen van het oorlogsverleden met termen die er niet om liegen. Jammer dat de enige reactie in het noorden van ons land er eerder één is van geamuseerdheid (BDW wordt immers geviseerd en dat is toch handig meegenomen, niet) dan van verontwaardiging . Tijdens verzoeningspogingen daar slingerde een Kroatische vertegenwoordiger me toen in het gezicht dat ik als Belg slecht geplaatst was om tussen te komen in de Servo-Kroatische “meningsverschillen”, gezien de “gelijkaardige” situatie tussen Walen en Vlamingen. Ik was toen fier om te kunnen riposteren dat onze meningsverscillen wel niet uitmondden in moord, doodslag en militair geweld. Ik hoop maar dat ik fier mag blijven en dat Maingain nooit zal moeten zeggen : dat heb ik niet gewild (maar in het Frans dan).
29/06/2011 om 15:19
Ik ben bang dat het beeld over de oorlog in voormalig Joegoslavie voornamelijk bepaald is door de NAVO-propaganda, als legitimering van de eigen misdaden. We vergeten wel eens dat het Westen in voormalig Joegoslavie olie op het vuur heeft lopen gooien door Slovenie, Kroatie en Bosnie overhaast te erkennen, daarmee de weg openend voor een burgeroorlog. Vervolgens hebben de NAVO-landen oorlogsmisdaden gepleegd door Joegoslavie in 1999 78 dagen lang zonder VN-mandaat te bombarderen. Kortom, wordt het niet eens tijd dat we ook eens kritisch naar ons eigen (westers) handelen gaan kijken, voordat we een ander aanspreken? Hierover een interessant artikel op Wereldjournalisten, vanuit Nederlands perspectief:www.wereldjournalisten.nl/artikel/2011/06/13/het_blijft_vechten_tegen_de_bierkaai/