In Spanje bezetten jongeren pleinen, de Grieken komen op straat. In Noord-Afrika en het Midden-Oosten breekt een ‘Arabische lente’ los. In eigen land is de opstandige variant milder, maar er beweegt wel wat. Burgerprotesten nemen toe, toont nu ook wetenschappelijk onderzoek aan (DS 20/06/2011).
Een echte held
Wie zich voor revoluties interesseert, kan nog heel juli in Antwerpen terecht: er loopt een tentoonstelling over het werk van Roberto Salas, één van Che Guevara’s beroemdste fotografen. De iconische afbeelding van deze Argentijnse revolutionair staat overal ter wereld op posters, t-shirts,vlaggetjes, kaartjes. Che’s magie is nog lang niet uitgewerkt. Che had dan ook idealen, waarvoor hij bereid was te sterven. En stierf. Eén van de laatste, echte helden…
Voorbij idealen?
“Tja”, hoor ik de kritische lezer al zuchten. “Ideologieën, en zelfs gewoon idealen, zijn toch voorbijgestreefd, nee? In het beste geval potentieel gevaarlijke naïviteiten… Weg met die handel!”
Wel, ik denk dat er ook iets verloren is gegaan met de postmoderne nuchterheid. Daarbij formuleren postmoderne intellectuelen hun ideeën op zo’n manier dat ze niemand nog begeesteren. Politieke bewegingen hebben nog maar weinig voeling met de geweldige kracht die uitgaat van idealen, met de constructieve energie van een rotsvast geloof dat een positieve inbreng, hoe klein ook, wel degelijk een verschil kan maken.
En wat kan een politieke beweging nog betekenen zonder inspiratie?
In ‘Het kristalpaleis’ stelt Peter Sloterdijk dat een te aards links esthetisch en ethisch onbevredigend is. Te vlak betekent: zonder horizon, zonder toekomst.
De kritische lezer kan dan tegenwerpen dat revoluties meestal mislukken, of minder vernieuwing brengen dan gehoopt. Dat klopt, maar een mogelijk falen lijkt me geen hindernis: mensen verzetten zich niet omdat ze geloven dat hun opstand zal slagen. Ze verzetten zich omdat ze geen andere mogelijkheid zien. Elke revolte heeft haar eigen legitimiteit. Wat niet wil zeggen dat ze haar oorspronkelijke doel bereikt (volgens Hannah Arendt slaagde alleen de Amerikaanse…). Of dat ze op zich genomen, een goed idee is.
Wat een revolutie in Latijns-Amerika rechtvaardigde, was de situatie van de machteloze, ongeletterde bevolking, die geen land, bezit of politieke inspraak had. In zijn dagboek schetst Che een leven in schrijnende armoede: “Het is dan, in deze laatste ogenblikken van mensen wier horizon nooit verder lag dan de dag van morgen, dat pas goed tot je doordringt wat een tragedie er schuilgaat achter het leven van de proletariërs overal ter wereld; wat al die halfgebroken ogen uitdrukken is een nederig verzoek om vergiffenis, en vaak ook een wanhopig verzoek om troost dat verloren gaat in de ruimte, zoals weldra hun lichaam verloren zal gaan in het grote mysterie dat ons omringt.” (1)
Liefde
Wat is dan de essentie van de revolutionaire geest? Aan een Amerikaanse journaliste verklaart Che enigszins verrassend: “Sta me toe, op het gevaar af belachelijk te lijken, te zeggen dat de echte revolutionair wordt geleid door diepe gevoelens van liefde. Liefde voor de mensen, voor de gerechtigheid, voor de waarheid. Wie die liefde niet voelt, kan nooit een authentieke revolutionair zijn… ” (2). Het revolutionaire motief is niet haat. Of ressentiment, afgunst of wraak. Deze affecten kunnen nooit het goede in de mens naar boven brengen.
Che’s invloed bewijst ook het belang van leiderschap. Maar voorlopig getuigen de opstanden – van de Spaanse jongerenrevolutie tot de ‘frietrevolutie’ in eigen land – van weinig visie en inzicht. En er valt weinig structuur te bespeuren, wat wel past in de hedendaagse afkeer voor hiërarchie en organisatie. Volgens mij zijn politieke leiders echter onontbeerlijk. En de bereidheid om voor je ideaal te lijden is een onontbeerlijke kwaliteit om een overtuigend leider te zijn. Zonder zelfopoffering geen geloofwaardigheid… Tja, wanneer heeft een politieke leider dit voor het laatst getoond?
Zelf relativeert Che zijn rol. Hoewel zijn charismatische persoonlijkheid een sterke indruk maakte op wie hem ontmoette, beschouwde hij zichzelf niet als een Messias: “Ik ben geen Jezus en geen filantroop.”, schrijft hij aan zijn moeder, “Ik ben het omgekeerde en filantropie heeft niets te maken met de zaken waarin ik geloof. Ik zal met alle wapens vechten die mij ter beschikking staan, in plaats van me aan een kruis of waar dan ook aan te laten vastspijkeren.” (3).
Streven naar macht?
Als guerrillero beseft Che hoe moeilijk het is om een revolutionair vuur gaande te houden, om niet tot een nieuw machtsdenken over te gaan. “Laten we altijd een grote dosis bescheidenheid bezitten”, schrijft hij, “een grote dosis rechtvaardigheidsgevoel en waarheidsliefde, om niet door verstarring te vervallen in extremistische dogma’s en vervreemding van de massa’s” (4). Cuba wordt hem weldra te klein, en dat heeft met de toenmalige internationale politiek te maken.
Ten tijde van de Cubaanse revolutie, in 1959, woedt volop de koude oorlog. Vrij snel na de machtsovername van Castro stelt de VS een embargo in. Voortaan is Cuba aangewezen op steun uit andere communistische landen, vooral uit de Sovjet-Unie.
Als Che in de gaten krijgt dat die Sovjet-Unie weinig bekommerd is om de bevrijding van andere onderdrukte volkeren, maar in het buitenland vooral een eigen imperialistische politiek wil voeren, keert hij zich tegen de Cubaans-Russische alliantie. Met cynische machtspolitiek wil hij niets te maken hebben: hij verkiest radicale solidariteit met de derde wereld boven goede relaties met het nieuwe machtsblok. Hij had sinds 1959 een blitzcarrière gemaakt, maar rond 1965 houdt niets hem nog in Cuba. Vastberaden geeft hij zijn hoge functies en zijn comfortabele leven op. Hij verdwijnt eerst naar landen als Algerije en Congo. Daarna vertrekt hij definitief, en met een helder besef over de mogelijk fatale afloop, naar Latijns-Amerika om de strijd verder te zetten. In 1967 wordt hij door het Boliviaanse leger, met steun van de Amerikaanse CIA, geëxecuteerd.
Che’s erfenis vandaag
Che’s geest waart er nog rond. In 2009 draait Oliver Stone de boeiende documentaire ‘South of the Border’, waarin hij op zoek gaat naar enkele Latijns-Amerikaanse leiders, die in de Westerse media als demonen worden afgeschilderd. Ze worden verketterd omdat ze zich verzetten tegen Amerikaanse en Europese inmengingen en een onafhankelijke politiek willen voeren. In hun ogen werd Che’s droom veertig jaar na zijn dood werkelijkheid: eindelijk hebben Latijns-Amerikaanse landen leiders die de lokale, inheemse bevolking weerspiegelen (bijvoorbeeld Evo Morales als president van Bolivia).
Tinneke Beeckman
(De auteur is filosofe aan de VUB)
Tentoonstelling in Galerie Paul Verbeeck, Wolstraat 21, 2000 Antwerpen, vanaf 4 juli tot 31 juli 2011.
(1) Cormier, Jean. Che Guevara. Een biografie. De Geus, 2008, p. 40.
(2) Aangehaald in ‘Che’, regisseur Steven Soderbergh, 2008.
(3) Cormier, op. cit, p. 112.
(4) Cormier, op. cit, p 357.
(5) Oliver Stone, ‘South of the Border’, 2009.
@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees ze dus - mod
03/07/2011 om 22:36
“Liefde voor de mensen, voor de gerechtigheid, voor de waarheid”
Da’s natuurlijk relatief, volgens wikipedia betekent dat zoiets als:
“Guevara stond erop dat zijn manschappen de familie en vrienden van de terechtgestelde lieten passeren voor deze met bloed, beenderen en hersenen bespatte muur”
Iemand als de Dalai Lama maakt op mij meer indruk, echte leiders lopen niet met zware handvuurwapens te zwaaien (in het minst gunstige geval hebben ze daar hun luitenanten voor).
03/07/2011 om 22:49
Hola,
Degelijke opinie, goed gedaan.
Mooie visie op Ché en, misschien belangrijker nog, op de”erfenis vandaag”.
Inderdaad jammer en bij momenten wraakroepend hoe onze zogezegd onafhankelijke pers bericht over wat écht gebeurt in Latijns-Amerika. Waar tussen pakweg1950 en 1980 de democratisch verkozen leiders ter dood gebracht werden door Amerikaanse handen, worden deze nu evengoed monddood gemaakt door Amerikaanse en Europese berichtgeving.
Hugo
03/07/2011 om 23:38
Ik hoop stelllig dat er wat beweegt in onze maatschappij, maar voorlopig heb ik nog steeds het gevoel dat er nog heel veel gematigdheid is.
Ik ben ervan overtuigd dat liefde en gematigdheid niet samen kunnen gaan.
Daarom denk ik dat onze maatschappij nood heeft aan profeten, aan mensen met een ruimer zicht, die mogelijkheden zien waar anderen vastzitten in oude denkpatronen, die een visie hebben op een betere maatschappij, met meer mogelijkheden voor iedereen en voor alles, inclusief voor de natuur en de hele schepping zelf.
We vergeten te vaak dat wij bedoeld zijn om te dromen en om die dromen te durven waarmaken, zodat we scheppers worden van een heerlijke wereld.
Het onmogelijke is mogelijk voor wie durft te geloven.
04/07/2011 om 00:36
Allesinds wordt er met die foto van Ché geleurd door mensen die niks met een revolutie te maken hebben maar gewoon “cool” willen zijn.
De emancipatie van de Zuid amerikaanse bevolking heeft volgens mij weinig te maken met deze of gene politiek dan wel met de verandering van economie/industrie die nu eenmaal dictatoriaal gestuurde landen afstraft ten over staan van democratiën… Ook België zal zijn democratisch deficiet vroeg of laat betalen.
Marc
04/07/2011 om 03:34
Oesje, de Liefde… Als ik dat zo lees ben ik de laatste revolutionair!! :-/
04/07/2011 om 07:18
Ik blijf me verbazen over de mildheid voor extreem-linkse historische figuren. Che koos in zijn leven systematisch voor geweld en bleef zijn hele leven streven naar het vestigen van utopische totalitaire dictaturen.
04/07/2011 om 11:24
@ Hugo de Voogt
Weeral de Amerikanen die het gedaan hebben. wil ze niet heilig verklaren, maar zonder hen was er geen democratie meer in West europa, dat net zoals latijns amer’ika vandaag zou zuchten onder de dictatuur van het communisme. Opvallend ook de grotere tolerantie voor Linkse dcitators en moordenaars. Ché is een bijeengefantaseerde mythe van Links, een van de betere marketingstunts uit die periode. Schone vent, dat wel, die vooral daarom vele jongemeisjeskamers decoreerde in die tijd.
04/07/2011 om 13:20
@ Hans Becu. “Zonder de Amerikanen was er geen democratie meer in West-Europa”? Dat valt heel erg moeilijk te bewijzen, vrees ik. Ik ben er alvast niet van overtuigd. Wat wel te bewijzen is, is dat de Amerikanen momenteel over de hele wereld de antidemocratische krachten steunen. Over de steun van de VS aan de bloedige dictaturen van Saudi-Arabië en Bahrein moet ik het niet hebben, zeker? Een regime mag aan de macht blijven als het de agenda van de VS – die op zijn beurt gedicteerd is door de grote financiële groepen – uitvoert. Wie dat niet doet, mag een bezoekje van de VS verwachten. Leuke democratie, Hans!
04/07/2011 om 14:28
Ha, de liefde !
“De haat zal een element van de strijd zijn, een meedogenloze haat die de mens tot bovenmenselijke krachtinspanning inspireert en hem verandert in een effectieve, gewelddadige, uitgezochte, in koelen bloede dodende machine. Zo moeten onze soldaten zijn; een volk zonder haat kan niet zegevieren over een brute vijand.”
Ernesto Che Guevara. Toespraken, brieven, geschriften. Amsterdam, Van Gennep, 1972, pagina 75.
En de waarheid !
“Onze overtuiging is zo sterk dat zij door geen argument gewijzigd kan worden, […]”
Idem, pagina 89.
04/07/2011 om 17:04
@Bert Leys
“@ Hans Becu. “Zonder de Amerikanen was er geen democratie meer in West-Europa”? Dat valt heel erg moeilijk te bewijzen, vrees ik. Ik ben er alvast niet van overtuigd”
Dat valt echter heel gemakkelijk te bewijzen: Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden de Britten gesteund met Lend-Lease: zijnde de industriële macht van de VS die oorlogsmaterieel aanleverde totdat de VS zelf met manschappen de oorlog in konden. Dit was op het moment dat het Verenigd Koninkrijk belegerd werd door de duitse U-boten.
Na 21 juni 1941, met de start van operatie Barbarossa, leverden de VS een gelijkaardige industriële prestatie naar de USSR toe. Een prestatie die er waarschijnlijk toe leidde dat de USSR niet ineenstorte en zich moest overgeven. Zekerheid is er niet daarover natuurlijk.
Hoe dan ook: zonder de VS zouden de geallieerden (zijnde het Britse Commonwealth, Frankrijk en een hoop kleine onbelangrijke landjes) niet de kracht gehad hebben om Europa te bevrijden. Wat dus wil zeggen dat ofwel Nazi-duitsland wint, of dat de USSR wint en doormarcheert naar de Atlantische oceaan. In beide gevallen is het resultaat de afwezigheid van democratie in West-Europa.
Een anti-pathie voor de VS - een onnozele politieke opvatting die nogal bon-ton is in de hedendaagse samenleving- moet in de weg staan van een realistische kijk op de geschiedenis. Met andere woorden: uw anti-amerikanisme is enkel mogelijk dankzij de Amerikanen.
04/07/2011 om 20:28
@Hans Becue. Elke democratisch verkozen leider in talrijke Latijnse landen werd vakkundig uit de weg geruimd door de VS. Ofwel om puur economische belangen, ofwel uit ideologische overwegingen. In 1954 de Guatemalteekse president omwille van het aan banden leggen van de almacht van United Fruit Company, in 1973 Allende om ideologische redenen, om maar twee voorbeelden te geven. Burgeroorlogen in Nicaragua, Colombia, El Salvador, Chili, Guatemala, …, gevolgen van inmenging van de VS. Geen verzinsels, geen anti-VS gevoel, gewoon de feiten.
04/07/2011 om 23:04
Op 30 juni 1957 werd Frank Pais vermoord in Santiago de Cuba, twee maand eerder werd zijn broer omgebracht.
Beiden stierven onder het bewind van Batista, de door de VS gesteunde dictator in Cuba.
Het zieltogende lichaam van Frank Pais werd vreselijk verminkt achtergelaten op staat in Santiago.
Naast hen werden tientallen studenten vermoord en verminkt, omdat zij protesteerden tegen het schrikbewind van Batista.
Alleen focussen op de slachtoffers van de rebellen is onterecht en doet de waarheid geweld aan.
05/07/2011 om 00:50
@Bert Leys
Hoe is het mogelijk dat U zulks beweert. Zonder steun van de amerikanen werd Hitler nooit verslagen. Idem voor de communisten. Maar ik neem aan dat U vindt dat voor de val van de muur oosteuropa en de ussr democratische regimes waren. En wat de Saudi’s betreft : ik ben geen fan, maar die dicaturen zullen zeker niet zo bloedig zijn als die van Mao, of Vadertje Stalin. En in Zuid Amerika wordt Allende nu al decennialang geïdealiseerd, net zoals Che en Fidel overigens. De Amerikanen zijn geen heiligen, maar wat ze in Zuid Amerika gedaan hebben is toch niet te vergelijken met wat de communisten uitgevreten hebben in Oost Europa, China, Cuba, Cambodja…. Ik kan verder alleen maar Bernard bijtreden : “Uw anti amerikanisme is enkel mogelijk dank zij de Amerikanen”. Ofte hoe de zelfingenomen linkse Europeaan die rustig consumeert, zijn vrijheid en veiligheid overlaat aan de Amerikanen, om die vervolgens met alle zonden Israëls te beladen en de ogen te sluiten voor de misdaden én het totaal falen van het communisme.
05/07/2011 om 13:38
@Hans Becue.
“…dat net zoals latijns amerika vandaag zou zuchten onder de dictatuur van het communisme.”
Vraag jezelf toch eens af wie het harsdst zucht, de man uit Haiti die vrij is te sterven van honger of de onder het “communistisch juk” levende buur uit Cuba.
Vraag jezelf toch eens af wie het hardt zucht als er weer eens een orkaan de regio teistert, de in de steek gelaten zwarte inwomer uit New Orleans of de zwarte man uit Cuba.