Je moet vandaag al bijzonder bijbelvast zijn om nog mee te kunnen in het sociaaleconomisch debat.
Professor Herman Deleeck zaliger, voortlevend via het Antwerpse Centrum voor Sociaal Beleid, maakte ons al vertrouwd met het Mattheüs-effect: “zij die hebben, zullen nog meer verkrijgen en zij die niets hebben, zullen het weinige dat zij menen te bezitten, verliezen” (Matteüs 13:12).
Professor Jos Berghman, pensioenspecialist, verving het door het Marcus-effect, omdat Mattheüs de mosterd zou hebben gehaald bij Marcus: “aan wie heeft, zal meer gegeven worden. Van wie niets heeft, zal zelfs wat hij heeft worden ontnomen” (Marcus 4:25).
En sinds de eerste nieuwjaarstoespraak van Patrick Develtere, voorzitter van het ACW, moeten we ook het Lucas-effect kennen: : “Van iedereen aan wie veel gegeven is, zal veel worden geëist, en hoe meer aan iemand is toevertrouwd, des te meer zal van hem worden gevraagd” (Lucas 12:48).
Eenheidsdenken
Vooral het Mattheüs-effect komt de laatste maanden opnieuw sterk in de belangstelling als leidmotief voor de budgettaire sanering van 22 miljard. De redenering is dan dat de inkomensherverdeling, beoogd via de collectieve voorzieningen, de sociale bescherming en een progressieve fiscaliteit, deels wordt tegengewerkt doordat de overheidsuitgaven te veel terechtkomen bij de goedverdieners.
Bea Cantillon en haar equipe van het Centrum voor Sociaal Beleid klaagden dat specifiek aan voor de uitgaven inzake kinderopvang. Jef Pacolet van het Hoger Instituut voor de Arbeid voor het “luilekkerland” van de fiscale uitgaven. Jos Berghman van de KU Leuven voor de aanvullende pensioenen. Ongeveer alle arbeidsmarktspecialisten unisono voor de opleidingscheques. En ongeveer iedereen recentelijk voor de steunmaatregelen voor hernieuwbare energie of energiebesparing.
Zoveel eenstemmigheid maakt me altijd wat wantrouwig. Omdat teveel ‘pensée unique’ de kritische reflectie wat doet afstompen. En dat niemand nog de gevaren ziet van een naïeve, doorgeschoten doorwerking van dat eenheidsdenken.
Mattheüs of Lucas?
Wie de inkomensherverdelende werking van overheid en sociale zekerheid bekijkt moet altijd twee kanten opkijken: die van de uitgaven en die van de inkomsten. Dat tweede wordt al eens vergeten.
Uiteraard zul je regelmatig vaststellen dat beterverdienende werknemers vaak meer inpalmen van bepaalde overheidsuitgaven. Maar die uitgaven worden wel bekostigd door de beterverdienende werknemers via een progressieve fiscaliteit en proportionele sociale bijdragen. Toegegeven, nu wordt die progressiviteit, resp. proportionaliteit, natuurlijk op tal van manieren ondergraven. Maar kijk toch eerst altijd kritisch naar het globale plaatje, van uitgaven én van inkomsten, vooraleer je van een averechtse herverdeling begint te gewagen.
Neem bijvoorbeeld de steun aan zonnepanelen. Dat de lagere inkomens die te weinig opnemen is een probleem. Maar is het niet veel meer een probleem dat die steun gefinancierd wordt door hogere energieprijzen voor iedereen, inclusief voor de lage inkomens met energieverslindende, nauwelijks geïsoleerde woningen.. Was het niet correcter geweest die energiemaatregelen te financieren via de (progressieve) fiscaliteit?
De afgelopen tien jaar werd sterk ingezet op een aantal specifieke beleidsinstrumenten voor werkenden en voor personen die aan het werk gaan. Vooral om de deelname van vrouwen aan de arbeidmarkt en van werknemers aan opleiding te bevorderen: kinderopvang, tijdkrediet, loopbaanonderbreking, dienstencheques, opleidingscheques… Dat zijn per definitie uitgaven die geheel of grotelijks terechtkomen bij gezinnen met werkenden en in het bijzonder ook tweeverdienersgezinnen. En weinig bij de armen. Die vaststelling wordt nu sluw aangegrepen om een sfeertje te creëren dat al die overheidsuitgaven geen toegevoegde sociale waarde hebben. Om op die basis een sanering in te zetten die vooral de uitgaven viseert en de inkomstenkant ontziet. En vooral om zo elke aanzet tot een meer rechtvaardige fiscaliteit, Lucas achterna, af te houden.
Povere stelsels
De doorgeschoten kritiek op Mattheüs-effecten dreigt in extremis tot de conclusie te leiden dat we al die overheidsuitgaven die terechtkomen bij de middengroepen, maar best overboord gooien. De redenering gaat dan als volgt: 22 miljard sanering en de houdbaarheidskloof waarvoor de vergrijzing ons plaatst , dat dwingt ons tot scherpe keuzes. Wat we nog bijbouwen blijft best beperkt tot de laagste inkomens. En wat we nu reeds uitgaven, herdenken we best ook richting lagere inkomens.
Dat is zo een beetje de redenering, meer en meer ook langs links (want een van de “strategische keuzes” van Frank Vandenbroucke in zijn paper voor het Centrum voor Sociaal Beleid begin vorig jaar). Waardoor je ten lange leste alleen nog overheidsgaven en een sociale zekerheid overhoudt die focussen op de enkele doelstelling om mensen uit de armoede te houden. Dat zou een slechte keuze zijn want “systems for the poor, become poor systems”. Ik hou van de letterlijke vertaling: stelsels voor de poveren worden povere stelsels.
Er is niks mis met een sociaal beleid dat ook ‘return on investment’ geeft aan de middengroepen. Meer nog, met stelsels voor de armen alleen, zijn de armsten slechter af. Want waarom zouden de middengroepen, die uiteindelijk het geld moeten leveren voor die stelsels, én die de sociaalvoelende politici aan de macht moeten helpen om die stelsels uit te bouwen, überhaupt nog geneigd zijn hun geld en hun vier- of vijfjaarlijkse stem te investeren in iets waarvan ze zelf niet de onmiddellijke baat zien? Het is om die reden dat de vakbeweging altijd heel sterk heeft vastgehouden aan de combinatie van solidariteit en verzekering in de sociale zekerheid. En die redenering gaat net zo goed op voor andere herverdelingsmechanismen.
Inkomensval
Overigens, als je niet oppast heb je binnen de kortste keren een opstapeling van inkomensafhankelijke uitkeringen, subsidies en voorzieningen. Je kunt niet anders dan vaststellen dat dergelijke selectiviteit meestal als bijzonder onrechtvaardig wordt aangevoeld door de werknemers. Die zien in hun omgeving voldoende hoe goedboerende zelfstandigen en vrije beroepsbeoefenaars een aardig deel van de inkomensafhankelijke steun blijven inpikken. Zolang je de massieve onderschatting van werkelijke inkomens niet weet terug te dringen, blijft inkomensafhankelijke steun een subsidie voor fraude en ontwijking. Een bonus voor diefstal van de gemeenschap, met andere woorden. En hebben al die goedmenende voorstanders van inkomensbegrensde steun er al bij eens stilgestaan wat dit aan werkloosheids-, inactiviteits-, lageloon- en inkomensvallen dreigt mee te brengen? Want overschrijding van de inkomensgrenzen dreigt je ineens een pak centen te kosten door verlies van allerlei voordelen. Zoiets is eenvoudigweg onverzoenbaar met de doelstelling van verhoging van de werkzaamheidsgraad.
Haaien
Beschouw dit alles vooral niet als een uitnodiging om de Mattheüs-toets overboord te gooien. Maar om het als onderdeel te blijven zien van een globaal herverdelingsbeleid. Dat herverdeling niet beperkt tot het lenigen van de nood van de armen. Dat recht blijft doen aan de sociale noden van de middengroepen. En dat vooral geen alibi geeft aan hen die de brede solidariteit naar mensen met bijzondere noden bij het groot vuil willen zetten.
Waak er daarom vooral over dat het Mattheüs-effect niet de bovenhand haalt. Want dan werk je alleen maar het Santiago-effect in de hand. Santiago, dat is de oude visser die in Ernest Hemingways ‘The old man and the sea’ een bijzonder vette vis aan de haak sloeg. Hij wist die, de uitputting nabij, aan de zijkant van zijn boot aan wal te brengen. Om daar vast te stellen dat de haaien er inmiddels slechts een karkas van hadden overgelaten. Het ACV gebruikte dat beeld in zijn 11-juli-verklaring deze week om het verzet tegen de schuchtere aanzet van Di Rupo voor een rechtvaardiger vermogensfiscaliteit te laken. Laat ons niet de misstap begaan om met de (noodzakelijke) Mattheüs-toets het Santiago-effect te voeden.
Chris Serroyen
(De auteur is hoofd van de ACV-studiedienst)
@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees ze dus - mod
13/07/2011 om 12:20
“Want waarom zouden de middengroepen, die uiteindelijk het geld moeten leveren voor die stelsels, én die de sociaalvoelende politici aan de macht moeten helpen om die stelsels uit te bouwen, überhaupt nog geneigd zijn hun geld en hun vier- of vijfjaarlijkse stem te investeren in iets waarvan ze zelf niet de onmiddellijke baat zien?”
Ik ben het volledig eens met deze stelling. Maar we dienen ook een stil te staan bij het probleem van de vergrijzing. Ingevolge ons kiesstelsel mag iedereen boven de 18 jaar zijn stem uitbrengen. Nu is het zo dat de 50-plussers ondertussen de overhand krijgen op de 20-ers, 30-ers en 40-ers. Bovendien zijn er ook nog bij die 20-ers, 30-ers en 40-ers een heleboel die verwachten tot begin 50 (en dikwijls niet te hard) te “moeten” werken en dan ook wel onderhouden dienen te worden door de staat.
Zodoende is de stelling dat de (hoge) pensioenen dringend dienen te worden afgeroomd, een stelling die meer dan 50% van het kiezerspotentieel, vanuit hun eigen situatie, alvast niet genegen is. Zo is het dat velen die hard dienen te werken ook nog eens (behoorlijk) minder verdienen dan gepensioneerden of nog erger bruggepensioneerden die soms reeds sinds hun 50ste thuis zitten of soms hier en daar nog wat zwart gaan werken. Die bruggepensioneerden hebben dan 30 of misschien 35 jaar bijgedragen terwijl die jonge mensen nu reeds weten dat zij op z’n minst 45 jaar véélhogere bijdragen dienen te betalen en daar véél minder voor terug zullen krijgen aangezien ze dienen te betalen voor de bruggepensioneerden, gepensioneerden, steuntrekkenden allerhande, interesten op de door de vorige generaties opgebouwde staatsschuld, …
En die 50-plussers kunnen, ingevolge hun overtal, ook nog eens elke wijziging (in hun nadeel) blokkeren. Er is dus niet enkel de noord-zuidtegenstelling die zorgt voor een blokkering, maar ook een jong-oudtegenstelling. Gelukkig zijn er hier en daar nog 50-plussers die ook wel beseffen dat het zo niet verder kan, maar helaas lijken mij die sterk in de minderheid. Ik hoop dat ze hun leeftijdsgenoten tot het besef kunnen brengen dat het zo niet verder kan, want van jongeren nemen ze het helemaal niet aan.
Wraakroepend naar mijn mening.
13/07/2011 om 13:41
Mooie analyse dewelke nog eens netjes de verschillende effecten op een rijtje zet en een verduidelijking van het sociaal-democratisch-economisch systeem scherp stelt …. toch kan ik me niet van de indruk ontdoen dat het systeem nog op een ander en niet te onderschatten vlak is kunnen (ver-)worden tot wat het nu is, de gehele samenleving incluis ….. Het aantal gewerkte uren voor het systeem, sociale zekerheid en werkgevers (economie) is sinds hun ontstaan gestaag de hoogte ingegaan. Daar waar voor één gezin een man 50-70 uur per week werkte, werken nu man en vrouw samen 80 uren per week, dat allemaal om het systeem in stand te houden. Ook dat dient men langs de inkomstenzijde in betrachting te nemen. Daarenboven slorpt het systeem binnen een gezin nu veel meer tijd op in de organisatie naar “het werken” voor de sociale zekerheid en economische vooruitgang dan vroeger het geval was, om nog niet te spreken van de verloren zelfzorg die daardoor ontstaat …..
Dat men zich dient te haasten om kinderen van en naar school te brengen, om zijn fitness-afspraak niet te missen, daarnaast enkele uren per dag in de file moet gaan staan, allemaal omwille van en voor het sociale systeem ….. kosten die in bovenstaand betoog NIET in rekening zijn gebracht ….
Dat Vlaanderen de hoogste kankerincidentie heeft, meeste dodelijke ongevallen van West-Europa, hoogste zelfmoordcijfers en het grootste gebruik van pijnstillers en psychofarmaca …. wordt in de beredenering hierboven helemaal niet in rekening gebracht ….
Dat er fundamenteel iets verkeerd loopt kan niemand ontkennen, argumenten genoeg aangehaald …. dat AGALEV meer dan actueel is, kunnen tot op heden weinigen zien, omwentelingen ten spijt …..
13/07/2011 om 17:06
@Becu: het is niet de bedoeling dat u andere forumbezoekers beledigt - mod
13/07/2011 om 18:03
Zeer sterke bijdrage.
Conclusie : de sociale zekerheid afsluiten voor zij die ze financieren, is de snelste en makkelijkste weg om ze helemaal af te breken.
Ik vrees enkel dat we al zover zijn : belijk eens de hoge bijdragen die een modale werknemer betaalt én hoe laag zijn pensioen is, hoe beperkt de invaliditeitsuitkeringen zijn,… Ander markant signaal is de toename van het aantal managementvennootschappen, waarmee de beter verdienenden zich stelselmatig buiten de financiering van de sociale zekerheid plaatsen én zelf voor hun risico’s zorgen.
Sociale zekerheid is - zoals de auteur terecht stelt - een combinatie van solidariteit én verzekering !
13/07/2011 om 19:07
“Die zien in hun omgeving voldoende hoe goedboerende zelfstandigen en vrije beroepsbeoefenaars een aardig deel van de inkomensafhankelijke steun blijven inpikken” Ja, zoals kindergeld. Gedurende 21 à 25 jaar krijgen zelfstandigen en vrije beroepen minder kindergeld. Werkloosheidssteun is voor deze groepen ook onbestaande; Als de kinderen het huis uit zijn en men na -sedert zeer lang en zeer - werken 65 jaar wordt dan komt de beloning: een miezering pensioentje. De voordelen van de welvaartstaat heeft 75% van de zelfstandigen nooit bereikt. Zes jaar om daaromtrent geleden stond in de kranten dat 75% van de zelfstandigen geen 500€ pensioen maandelijks had.
13/07/2011 om 22:10
Koen: wat moeten werkenden meer betalen voor bruggepensioneerden dan wat er moet betaald worden voor andere werklozen?
Draai en keer het zoals U wil, een bruggepensioneerde is een werkloze die van de staat evenveel krijgt als een andere werkloze. De werkgever past maandelijks bij al naargelang sektor/bedrijf en daar worden rsz en belastingen op ingehouden.
Eventuele kritiek zou kunnen zijn dat die mensen vervroegd uit het produktieproces gezet worden, maar wat doen bedrijven wanneer ze volk te veel hebben? Mensen op straat zetten - dus werkloos maken.
Dit geschreven zijnde, hier een bedenking over het santiago-effect;
Waarom schrijft Mr Serroyen eens niets over de automatische indexering. Waarom blijft dit procentueel en waarom kan dat niet geregeld worden met een vast bedrag voor iedereen? De huidige maatregel -procentueel- is een groot voordeel voor de beterverdienende werknemers, zeker tegenover de meest behoeftigen. Is dat ook een Lucas-effect?
13/07/2011 om 22:41
De beste herverdeling begint met werk. Zorg dat de mensen een deftig inkomen kunnen krijgen zodat ze zelf ook kunnen bijdragen.
14/07/2011 om 08:03
Is één van de basis problemen van ons sociaal en fiscaal stelsel niet dat het een mengeling is van doeleinden? Een beetje vis en vlees, en dus ook vis noch vlees?
Het is niet zo dat er consequent van boven naar beneden omverdeeld wordt, het is niet zo dat de maatregelen (en bijdragen en uitkeringen) voor iedereen hetzelfde zijn en het is zeker niet zo dat je ‘eruit haalt wat je erin stopt’.
Het valt dan ook moeilijk om het geheel te beoordelen. Want wat zijn de maatstaven?
Misschien moeten we toch maar eens naar het fisco-sociaal model van dat andere kleine veeltalige landje in Europa kijken. Maar ik vrees dat daarvoor te veel heilige huisjes en zuilen zullen moeten sneuvelen en onze hidige politici en karakterieel en intellectueel niet toe in staat zijn om zulke stappen te zetten.
14/07/2011 om 08:20
Solidariteit volgens de syndikaten ? Zeker niet tussen de werknemers. Ik moet altijd denken aan de superhoge lonen in de monopolie-sectoren (gas, electriciteit, aardolie…). Die “rijke” werknemers maken de werknemers uit arme sectoren nog armer. Telkens ze een loonsverhoging bekomen, dan komt de meerkost onvermijdelijk in de kostprijs. Die meerkost wordt doorgerekend in de verkoopprijs. Dus de laagste inkomens betalen mee voor de stijging van de hoge inkomens. En wat dubbel onrechtvaardig is : door de stijging van de verkoopprijzen stijgt de index, is er een automatische verhoging van wedden en lonen ; de hogere inkomens bekomen bij die indexaanpassing weer een hoger bedrag dan de lage inkomens.
14/07/2011 om 09:36
Een mooie analyse.
Naar mijn mening ook een verklaring van de spectaculaire terugval van linkse partijen in West-Europa.
Gemiddelde tweeverdieners, die op het eind van de maand bijna niets meer kunnen sparen en van hot naar her rennen om werk en familie te combineren, dragen grote sommen af en zien daar steeds minder voor terug.
Ondertussen verschuilen de echte grootverdieners (ook die met een socialistische achtergrond) zicht achter vennootschappen en vermijden solidariteit.
Als voormalige socialistische excellenties zich aan dit soort praktijken wagen, hoeft het niet te verbazen dat de bevolking zich massaal afkeert van een partij die een sociaal systeem voorstelt gedragen door de middenklasse, maar enkel ten bate van de armsten. Grootverdieners (ook hypocriete ex-partijleden) blijven uiteraard ongemoeid.
En toch is men nog steeds verbaasd over de anti-politieke sfeer? En maar zeuren over de onverschillige kiezer. Tja…
14/07/2011 om 12:48
@A. De Vries Zegt: 14/07/2011 om 09:36
Tja … idd. Nochtans zijn er andere mogelijkheden. Misschien gaan we stilaan naar een nieuwe politieke kultuur, die van “via de rechtbank”.
Als je de uitspraak neemt van het Grondwettelijk hof ivm arbeiders / bediende statuut nu neemt (de opzegtermijnen voor arbeiders zijn in strijd met het gelijkheidsbeginsel uit de grondwet), dan kan je de volgende besluiten nemen:
- progressieve belastingschaal discriminerend is.
- pensioenstelsel waarbij er in de privé sector een maximum is van 1.500 € (ongeacht de eigen bijdragen) discriminerend is, idem voor werkloosheidsuitkeringen.
- verschillen tussen de pensioenen van ambtenaren, politiekers, … en privé sector (privé sector is beknot tot 1.500€ tewijl sommige ambtenaren persioenen tot meer dan 2 maal hoger zijn) discrimineren is.
- de door de staat toegekende voordelen beperkt tot een doelgroep (bv. afhankelijk van uw inkomsten) discriminerend is.
- enz. …
Dus in weze is de door de staat verplichte soladiriteit in zijn geheel discriminerend. Alleen … een rechtzaak aanspannen kost geld.
Eender, door deze uitspraak zullen politiekers meer en meer verplicht worden om eerst eens na denken ipv te proberen te scoren door rap iets toe te kennen aan één of ander groep. Want tenslotte het huidig sociaal systeem in België is eentje van discriminatie met decadente neven effecten (bv. zonne panelen). Uiteindelijk, als het aanspannen van rechtzaken een tendens wordt, dan kunnen de linkse partijen het helemaal schudden en zal dit ook een impact hebben op de vakbonden.
18/07/2011 om 01:12
Rechts vraagt altijd om het overheidsbeslag te verminderen: één manier daarvoor is delen van de sociale zekerheid af te slanken en meer kost-effect-efficiënt te maken door de voordelen voor de middenklasse af te bouwen en zich te concentreren op de lagere klassen.
Zodra dat gebeurd is zegt rechts dan dat zij alleen maar moeten betalen en niets krijgen. Zo is het nooit goed natuurlijk.
20/07/2011 om 02:08
Ik hoop dat U mij niet kwalijk neemt, maar ik heb altijd al mijn twijfels over dat gedwongen herverdelen van inkomen gehad.
1. Met welke rechtvaardiging kan men iemand die misschien 60 uur per week werkt (voor b.v. zelfstandigen zeker geen
uitzondering) en daardoor veel verdient opleggen, dat hij dan maar een deel van zijn inkomen moet inleveren om de mensen
te betalen die 36 uur werk/week genoeg vinden, om nog niet te spreken van de profiteurs van het sociale stelsel.
2. Het apparaat om die gedwongen herverdeling tot stand te brengen is onvoorstelbaar duur aan ambtenaren, controle-
organen enz. enz. De staat is een automaat waar de rijke gedwongen wordt boven een Euro in te storten en de werkelijk
behoeftige er onder tien Eurocent uitkrijg
3. Helaas wordt onder het mom van herverdeling van inkomen heimelijk de socialistische (of moet ik zelfs zeggen
communistische) droom nagestreefd van een gelijk inkomen voor iedereen. Misschien zouden we het beter met de woorden
van Huxley kunnen zeggen: “Iedereen is gelijk, maar er zijn er die een beetje meer gelijk zijn” oftewel: “Iedereen evenveel
maar ik het meeste”! Eveneens helaas menen die harde werkers (met geest of met hun handen) toch echt wat meer te
mogen verdienen dan Jan met de Pet van 36 uur. Al het water van de zee wast niet af dat ze economisch gelijk hebben en
daar zit het probleem.
Facit: Oh, het klinkt allemaal leuk: “Sterke schouders moeten meer dragen dan zwakke”! Alleen, wanneer je die sterke
schouders zo zwaar gaat belasten als men nu reeds doet komt het moment beangstigend dichterbij, dat die sterke
schouders naar het buitenland verhuizen met medenemen van hun sterkte (kapitaalsvlucht noemen ze dat met een mooi
woord) en de arbeidsplaatsen die de inzety van dat kapitaal en die werklust van die sterkere met zich brengen.