Voor de zoveelste maal probeert Europa wanhopig de dag des oordeels uit te stellen voor de schuldencrisis die de zwakke zuiderse flank van de eurozone door elkaar schudt. Commentatoren en analisten verwijten de Europese leiders terecht een lukraak crisismanagement dat tot dusver enkel onmiddellijke liquiditeitssymptomen heeft aangepakt terwijl het de onderliggende solvabiliteitsproblemen heeft verergerd.
De eurocrisis is in essentie institutioneel. De ‘Europese Economische en Monetaire Unie’ heeft haar monetaire expressie in de euro en in de Europese Centrale Bank. Maar ze ontbeert een effectieve economische arm die kan zorgen voor voldoende cohesie tussen de lidstaten. Van bij de triomfantelijke introductie van de euro hebben sceptische economen op deze fundamentele ontwerpfout gewezen. De Europese politici dachten echter dat hun muntdroom het wel kon halen met de zachte versie van beleidscoördinatie. De nu beruchte ‘Maastrichtcriteria’ zouden preventief budgettaire stabiliteit garanderen voor elk lid van de eurozone. En de fabelachtige ‘Lissabonstrategie’ zou alle Europese economieën omtoveren in mondiale toonbeelden van competitiviteit en innovatie.
Een constructiefout
Gebrek aan politieke wil, collectieve ontkenning, schaamteloze overtredingen en zelfs georkestreerde gegevensfraude in het geval van Griekenland hebben van Maastricht en Lissabon optische illusies gemaakt. De begrotingscriteria van Maastricht werden over de hele lijn met de voeten getreden. De boude hervormingsplannen van Lissabon werden alleen in Duitsland ernstig genomen. Een zware economische crisis heeft volstaan om te onthullen wat de euroconstructie echt was en is: een monetaire zeepbel die daarbovenop in Zuid-Europa en in Ierland een krediet- en vastgoedzeepbel heeft voortgebracht.
Europese beleidsmakers hebben tot dusver geen structureel antwoord kunnen of willen bieden op de structuurfout in de euro-constructie. De institutionele tekortkomingen van de euro worden opgelapt met meer van hetzelfde: beleidscoördinatie die valt of staat met de medewerking van de lidstaat. Een acuut schuldprobleem wordt aangepakt met meer schuld gespreid over een langere termijn. Als deze riskante strategie slaagt, zal de eurocrisis vooral de Europese bureaucratie van nationale beleidsrapporten verzwaren, tegen de immense kost van een hele generatie schuldslavernij voor euro-zwakkelingen.
Als ze faalt, volgt het feitelijk bankroet voor minstens het zwakste euroland, een destabilisatie van de eurozone en haar banken voor jaren, een enorm autoriteitsverliesvoor de Europese Centrale Bank, de vervreemding (en erger) van de publieke opinie in de lidstaten, en een historische domper op de politieke wil voor meer Europese integratie.
Blootliggende zenuw
Wat ook de uitkomst moge worden, de les is dat de Europese Unie zichzelf heeft getorpedeerd door een eenheidsmunt te introduceren terwijl lidstaten niet bereid waren daarvoor de nodige beleidsbevoegdheden af te staan. De blootliggende zenuw van de eurocrisis is daarom niet de defecte institutionele constructie van de eurozone, noch het feit dat daardoor nationale politiek boven Europees beleid gaat. Het is veeleer de kloof tussen het Europese ideaal en de nationale onwil tot afstand van soevereiniteit.
Deze kloof treft de kern van het Europese integratieproces. De Europese Unie is nooit af: haar ontwikkeling verloopt geleidelijk en organisch, met nieuwe lagen in elk verdrag en in elke generatie politici. Het alternatief van een duidelijke keuze tussen een federale EU en een confederatie van staten is gewoon niet compatibel met de uiteenlopende politieke meningen bij de lidstaten. Een stap-voor-stapbenadering overbrugt de kloof tussen federalisten die geloven dat verdere vooruitgang onvermijdelijk is, en confederalistendie geloven dat ze dat proces zullen kunnen blokkeren.
Europese hoogmoed
Het resultaat is dat de Europese Unie meer en meer gekenmerkt wordt door projecten waarvan de realisatie buiten het bereik van de huidige politieke of economische realiteit van de lidstaten ligt; maar waar men toch mee begint als eerste stap in een proces dat alle kanten op kan. Noem het Europese hoogmoed tegenover nationale realiteiten. De veronderstelling is dat de tijd uiteindelijk op een of andere manier de kloof tussen beide zal dichten, aangezien de Europese integratie onvermijdelijk voortschrijdt. De eurocrisis illustreert dat deze berekening kan fout lopen nog voor het einddoel is bereikt. Wanneer hoogmoed dan botst op realiteit, dreigt de constructie in elkaar te zakken nog voor ze kan worden opgeleverd.
De uitbreiding van de Unie
Dat is het scenario van de euro, maar het blijft daar heus niet bij. Neem de uitbreiding van de Unie. De Europese Unie heeft mordicus continentale ambities gekoesterd, ongeacht de twijfelachtige geloofsbrieven van sommige aspirant-lidstaten. De Europese hoogmoed is dat nieuwe lidstaten onvermijdelijk in de goede plooi zullen vallen na hun toetreding, en passant geholpen door gerichte economische steun. Dat is een misrekening gebleken in het geval van Bulgarije en Roemenië, twee dysfunctionele landen waar de corruptie welig blijft tieren. Het is voorwaar de kern van de eurocrisis zelf, die teruggaat tot de onverantwoorde toetreding van een manifest ongeschikt Griekenland in 1981. Dezelfde logica houden de Europese aspiraties van Turkije nu al bijna 50 jaar levendig, ondanks het verpletterende tegengewicht van de geschiedenis. Turkije is voorbestemd voor Europa, aldus de logica, als het maar eerst aan boord komt van de Europese Unie – in plaats van omgekeerd.
De interne markt
De interne markt – het vlaggenschip van de EU – is een ander voorbeeld. Gestart in 1992, moet die Europese economieën openen en integreren. Maar integratie is nooit ver genoeg gegaan, terwijl economische divergenties zijn gebleven en zelfs zijn vergroot met de expansie van de EU. Het resultaat is dat echte vrijmaking van de dienstensector onder de zogenaamde ‘Bolkesteinrichtlijn’ van 2004 voor vele nationale belangengroepen onaanvaardbaar was en met succes werd bestreden. Politieke belangen hebben zich sindsdien gericht op het verwateren van de richtlijn en op het morrelen aan het bestaande model van selectieve marktintegratie.
Het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid van de EU is in hetzelfde bedje ziek. Het werd ingevoerd als symbool, maar zonder daadwerkelijke consensus. Het is nu een speeltuin van bureaucratische competitie binnen de EU, is geridiculiseerd door de Arabische Lente en is goed op weg om het ideaal waarvoor het werd geschapen te ondermijnen.
Een halfbakken compromis
Telkens blijkt een waarlijk geïntegreerd Europees opzet politiek onhaalbaar en wordt een halfbakken compromis de katalysator voor problemen. Europese energie wordt dan gedraineerd naar het in leven houden van het compromis. In plaats van structurele vooruitgang naar transparante en effectieve Europese integratie, krijg je nog meer lagen compromis die de EU een Byzantijnse complexiteit geven. Wat werd aangenomen als een eerste stap, wordt een struikelsteen in plaats van een springplank voor verdere Europese integratie.
Daarom is de belangrijkste les van de eurocrisis dat minder inderdaad meer kan zijn. De lidstaten hebben er een gewoonte van gemaakt om de Europese Unie te verplichten te lopen, terwijl ze zelf maar bereid zijn tot wandelen. En dan struikel je en val je. Als de EU het geweer niet van schouder verandert, veroordeelt ze zichzelf tot interne conflicten en wordt ze internationaal steeds irrelevanter, tenzij als bron van instabiliteit en zwakte.
Marc De Vos
(De auteur doceert aan de UGent en is directeur van de denktank ItineraInstitute - Twitter @devosmarc)
@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees ze dus -mod
20/07/2011 om 13:05
Delors heeft ooit eens gezegd dat de EU als een fiets is.Als hij alleen staat valt hij om ! !
Aan de EU moet onafgebroken gewerkt worden.Werken is een probleem in Europa.Iets minder dan de helft van de mensen is nog beroepsaktief.Jongeren gaan te lang naar school,ouderen stoppen te vroeg en de actieven nemen te veel verlof om te zwijgen over werklozen en zieken die het SOMS iets te gemakkelijk nemen(ik veralgemeen niet).Het komt politici goed uit om een beleid te voeren dat eerder op de niet-actieven is gericht.Werken ,presteren verantwoordelijkheid nemen zijn blijkbaar vervlogen waarden.
In zo n waardenpatroon is het niet verwonderlijk dat de EU er niet in slaagt om nog vooruit te komen en een grote crisis efficient te weren.
Wij zijn veel te veel de nadruk gaan leggen op consumeren en de anderen zullen er wel voor werken.
Op Europees beleidsvlak doet zich hetzelfde voor.
Laten we hopen dat het gezond verstand zal zegevieren en dat deze crisis als een uitdaging aangepakt zal worden.
Als we de geschiedenis bekijken heeft de wereld gedurende de koude oorlog meermaals aan de rand van de derde WO gestaan, maar elke keer heeft het gezond verstand de bovenhand gehaald.
In Duitsland is de DM in crisis geweest toen Willy Brand zijn “Ost-politik” en Helmut Kohl zijn 1/1 verhouding bij de omwisseling van Ost-Mark naar DM doordrukten.Achteraf is in beide gevallen gebleken dat die keuzes de juiste waren.
De huidige EU crisis kan ook een aanzet zijn om het anders en beter te doen,misschien eerst na flink wat schade op te lopen.Maar dat was na WO 2 ook het geval.De mensen moeten soms eerst met de neus tegen de muur lopen om te leren.
21/07/2011 om 15:37
Joseph,
Jij bent zeker direct bereid om eerst flink te verarmen met de vage belofte dat het daarna wal beter wordt??? Ik geloof er niets van.
Het probleem is dat we niet collectief zullen verarmen. Het zullen de mensen zijn die nu al niks hebben, en de middenklasse die de rekening gaan betalen. De rijken zullen grotendeels buiten schot blijven. Maar het zijn wel de rijken die staan te bazalen dat we allemaal een inspanning moeten leveren.
Jongeren gaan te lang naar school… Ben jij wel van deze wereld???
En wat een zever als zouden we allemaal lamzakken zijn… Wat stel je voor? Dat we, zoals in China, werken van 06:00 tot 21:00 voor €2 per uur en met 6 in een kamertje van 4 op 4 gaan wonen? Want dat is toch het grote plan dat mensen van jou strekking hebben. We moeten ons meer aanpassen aan de opkomende economiën. Wel, daar bedank ik voor!
Valt het je niet op dat in het hele artikel van Dhr. De Vos nergens het woord “sociaal” voorkomt? Dat staat niet in de woordenboek van de economen. De sociale component is trouwens opvallend afwezig in het hele Europese beleid. Is er eigenlijk nog nooit geweest. In plaats van onszelf een nivelering naar onder op te dringen zouden we beter de rest van de wereld aansporen een beetje van onze waarden over te nemen. Als grootste interne markt ter wereld zouden we dat toch wel voor elkaar moeten kunnen krijgen. Maar het komt het bedrijfsleven beter uit om het eerste te doen. En de politici schuiven nu eenmaal liever aan tafel bij de rijken dan bij de modale burger. En dus proberen ze die burger ervan te overtuigen dat het voor zijn eigen goed is dat hij moet inbinden.
Wat een ongeloofelijke flauwe kul!!
21/07/2011 om 20:18
Het is hoog tijd om de ECB, het IMF en de Fed eens een koekje van eigen deeg te geven.
Daar zitten de bandieten van deze wereld. Dollars printen en ons collectief verarmen. Toveren met de euro met het zeer wezenlijke risico dat alles de dieperik in gaat.
Geen links hier, he.
Jammer.
Maar zoek eens op in Google:
economist global debt clock
Wie heeft de schulden? EU en VS, en in de VS loopt dat razendsnel op.
Zijn schulden niet een indicatie van “boven zijn stand leven”? (ok, dat is wat kort door de bocht, maar ik zeg dan ook “indicatie”).
Conclusies dus?
De EU werkt niet. Meer Europa betekent eigenlijk vooral minder democratie. Maar of meer nationalisme het antwoord is? Ho maar.
We gaan onzekere tijden tegemoet. Als we er al niet middenin zitten.
22/07/2011 om 08:27
@ John V.
Ik ben het op verschillende punten met u eens.De Chinese toestanden die u aanhaalt zijn jammer genoeg bittere realiteit voor miljarden mensen in een honderdtal landen op deze aardbol.Niemand wil deze toestanden in Europa.En ze komen er ook niet.Als we er 10 of 20 % zouden op achteruit gaan ,dan hebben we het nog altijd zeer goed.De mensen zouden in dat geval wel genoeg gezond verstand hebben om te besparen op die dingen die we niet nodig hebben.En als we dan 10 of 20 % harder en efficienter zouden werken ,dan is er zelfs geen achteruitgang.Het is allemaal relatief.Het aanpassingsvermogen van de mensen is groter dan je wellicht denkt.
Met jongeren die te lang naar school gaan bedoel ik alleen dat als er 12 schooldagen per jaar zouden bijkomen(zoals in de jaren 60) men 1 jaar vroeger zou afgestudeerd zijn.De jongeren zijn daar niet verantwoordelijk voor.
We kunnen inderdaad meer inspanningen doe om andere landen ertoe aan te zetten om onze waarden over te nemen.We kunnen bv. een economische unie vormen met de USA(die een unie heeft met Mexico en Canada).Samen hebben we dan meer macht.
Is het u opgevallen dat tijdens het bezoek van de Chinese premier in Berlijn zijn gehoortoestel “kortstondig plots defect” was toen Merkel iets wou zeggen over onze westerse waarden ?Waarnemers hebben toen opgemerkt dat precies hetzelfde was gebeurd in de USA bij Obama.De Chinezen zijn er wellicht ook niet blind voor dat onze waarden zelfs bij ons aan het verwateren zijn.We werken er niet hard genoeg aan.
Ik stel ook niet dat we “allemaal lamzakken “zijn.Dit is alleen uw interpretatie van wat ik antwoord.
Dat de rijken minder crisisgevoelig zijn is altijd zo geweest.De sociale zekerheid heeft ervoor gezorgd dat het voor iedereen mogelijk is geworden om welvarend te worden als men er maar de juiste dingen voor doet(=geboden kansen benutten).De laatste 10 of 20 jaar is dit wel moeilijker geworden en is heel jammer.
22/07/2011 om 14:05
Ik ben het eens met John en FG. De burgerbevolking in Europa ziet zich geconfronteerd met werkloosheid, bezuinigingen op sociale voorzieningen, privatiseringsgolven, “versoepeling” van het arbeidsrecht, aantasting van fundamentele vrijheden, internetcensuur en een media-apparaat dat hen voorliegt. Tegelijk moeten wij, als burgers, een “totaal-afname” van de prestaties van onze overheden vaststellen. De schuldencrisis dwingt burgers opnieuw om garant te staan voor de verliezen terwijl bankiers hele staatsbedrijven voor een prikje opkopen, maar onze lonen wel dalen, onze vakantiedagen wel worden gekort, onze pensioenen wel worden gedrukt en zaken als gezondheidszorg dreigen te worden geprivatiseerd. Dit neoliberale “medicijn” werd al jaren geleden ontmaskerd als uiterst giftig. Niet alleen waarschuwen verschillende economen voor de averechtse gevolgen van dergelijke strategieën, in de praktijk laten de diepe recessies in Ierland en Griekenland zien dat dit middel meer schade berokkend dan de kwaal.
Vooral jongeren prikken doorheen de PR-slogans en holle frasen als “algemeen belang”, “onze eenheidsmunt”, “een vredig Europa”. De demonstranten op verschillende pleinen in Spanje, de woedende menigte in Griekenland, de tienduizenden betogers in Groot-Brittannië of de Ierse jongeren die met 25% minder reëel loon op arbeidsmarkt komen, zien in dat ze door politici en bankiers worden bedrogen. Nu aan het licht is gekomen dat de politiek uitsluitend de belangen van de bankiers dient, leidt de pijn van de shocktherapie ook logischer wijze tot ontreddering en woede richting de politiek. We kunnen enkel vaststellen dat wie ook gekozen wordt, of het nu de socialisten in Ierland of de conservatieven in Portugal zijn - elke partijpoliticus, van welke pluimage ook staat blijkbaar achter de uitvoering van de asociale, criminele EU/IMF plannen. De conclusie/oplossing lijkt me duidelijk en is hier al enkele keren door verschillende deelnemers geopperd: ontneem de bankiers de macht om geld te creëren en geef het terug aan de bevolking en haar legitieme vertegenwoordigers.
22/07/2011 om 19:57
We kunnen hier met zijn allen zoveel van mening verschillen over de weg die de economie moet kiezen als we willen. Dit gaat natuurlijk allemaal wel voorbij aan wat Dhr. De Vos eigenlijk met zijn opiniestuk heeft willen aantonen. Namelijk dat er serieuze problemen zijn met de EU.
1.
De lidstaten geven inderdaad maar met tegenzin meer macht aan de unie. Ze proberen de Europese besluitvorming tegen te werken of ronduit te torpederen indien dat hen beter uitkomt. Zij het uit nationale dan wel persoonlijk electorale overwegingen.
2.
Recent hebben we een uitbreiding om de uitbreiding gehad. Met een aantal nieuwe lidstaten zijn er geen problemen. Maar Roemenie en Bulgarije kan je toch moeilijk “klaar” noemen. In geen enkel opzicht trouwens. Maar ook andere landen wilden er met alle geweld bij om vervolgens stokken in de wielen te steken. Denk maar aan het oude en nieuwe Europa van Donald Rumsfelt.
Er moet toch wel een ander soort samenwerking kunnen zijn dat we zulke landen kunnen aanbieden. Een economisch partnership waarbij ze volop kunnen meegenieten van een aantal voordelen van de unie zonder dat ze direct mee aan tafel moeten zitten. Ondertussen kan de unie hun gedrag sturen en kunnen zij ontdekken waar hun echte belangen liggen. Als ze er uiteindelijk echt klaar voor zijn kunnen ze alsnog toetreden. Nu lijkt het of ze enkel geïnteresseerd zijn in de landbouw- en andere subsidies en steunmaatregelen. Verder interesseert de unie hen geen barst. En Europa dreigt inderdaad dezelfde fout te maken met Turkije. Van mij mogen ze er gerust bij. Ooit… Als ze bewezen hebben dat ze er klaar voor zijn. Verregaande samenwerking mag voor mijn part morgen beginnen.
En wat de Europese integratie betreft… De EU is vooral een economische unie. Het zal nog vele jaren duren voor het een politieke unie is. En dat zal dan nog meer uit noodzaak dan uit idealisme zijn. Sociaal staat Europa nergens. En er zijn ook geen indicaties dat er werk van zal gemaakt worden wegens niet wenselijk door de huidige economische belanghebbers en de neo-liberale politici die hen blindelings volgen. Straks wordt sociale dumping dus de enige manier voor landen om zich te differentiëren van de rest. Wie, sociaal gezien, de broek het verst laat zakken trekt de bedrijven aan. In Duitsland hangt ze reeds halfstok. En de Nederlanders en de Britten doen hun best om ze in te halen.
Dit is een van de redenen dat het bevolking snel het enthousiasme voor het Europese project verliest. What’s in it for us? Nothing! Alle aandacht, energie en goodies gaan naar de economie. De bedrijven dus. De aandeelhouders dus. En daarom ook mijn overtuiging dat de rijken de dans gaan ontspringen ten koste van de middenklasse. En aan Joseph het volgende: Dat de rijken minder crisisgevoelig zijn is inderdaad altijd zo geweest. Maar dat is op zich natuurlijk geen rechtvaardiging. Waar zit de mondige burger nu? Misschien wel in Griekenland en Spanje.