Begin 2010 begon de eurozone plots te wankelen: er waren twijfels over de kredietwaardigheid van Griekenland. Anderhalf jaar later overleven naast Griekenland ook Ierland en Portugal niet meer op eigen kracht. De voorbije weken sloeg het wantrouwen over naar Spanje en Italië, niet bepaald lilliputters. De kredietlijnen naar deze landen werden langzaam toegedraaid. Daarmee was een ramp in de maak. Als landen van dat formaat niet meer kunnen functioneren, dreigt de hele Eurozone naar de dieperik te gaan. Want wie twijfelt aan de kredietwaardigheid van Spanje, kan misschien ook wel bedenkingen hebben bij Frankrijk. Of bij België, na Italië en Griekenland het land met de grootste staatsschuld in de Unie. En dan is er objectief gezien geen reden om ook andere landen buiten schot te houden. Tot en met de Verenigde Staten, om maar iets te zeggen. En als landen geen kredieten meer kunnen lospeuteren, valt de consumptie stil. Waardoor zelfs de meest solide exporteconomieën, zoals Duitsland, in ernstige problemen raken wegens gebrek aan afzetmarkten. Anders gezegd, er dreigde een financieel horrorverhaal waarbij de hele wereldeconomie wel eens op losse schroeven zou kunnen staan.
Financiële horror
Tijd voor een Top, vond Herman van Rompuy. Het gebeurde nooit eerder dat Europese leiders in het midden van de zomer werden opgetrommeld om naar Brussel vliegen en er urenlang te vergaderen over buyback-operaties, fondsen, intresten, looptijden, komma’s, en vooral bedragen met veel nullen. Het moet zijn dat iedereen aanvoelde dat het ernstig was.
De organisatie van de top hield risico’s in. Als de premiers en presidenten geen krachtig signaal zouden geven of, nog erger, in ruzie uiteen zouden gaan, zou de ramp op de financiële markten niet te overzien zijn. Falen was dus geen optie.
Maar de meningen over de aanpak van de crisis verschilden grondig. Frankrijk wilde vooral meer solidariteit tussen de landen in de eurozone. In Duitsland heeft Angela Merkel het echter moeilijk om die solidariteit met de Grieken te verdedigen. Zij wilde dus dat niet de lidstaten, maar vooral de financiële sector zou opdraaien voor de redding van Griekenland.
Het standpunt van Merkel leek de oplossing van het gezond verstand: per slot van rekening wisten banken en pensioenfondsen die belegden in Grieks waardepapier dat ze grote risico’s namen. Dus moeten ze ook maar accepteren dat ze verliezen kunnen lijden. Dat er vanuit de Europese Centrale Bank en andere lidstaten veel verzet kwam tegen het Duitse voorstel had minder te maken met een grote liefde voor de financiële wereld dan met de vrees dat er banken over kop zouden gaan en elkaar als domino’s zouden meesleuren. Nog meer chaos dus, waarbij de overheden zouden moeten opdraaien voor het redden van al ons spaargeld. En bovendien was er de vrees dat banken zich zouden terugtrekken uit alle risicolanden. Waardoor de problemen in de periferie alleen maar groter zouden worden.
Maar de Duitsers drongen aan, samen met Finnen en Nederlanders. Dus komt er toch een bijdrage van de private sector, zoals dat dan heet. Maar daar is diep over nagedacht en goed over gepraat met alle betrokkenen. De banken waren er zelfs bij, op de Top. De bijdrage blijft binnen de perken en wordt niet brutaal opgeëist, maar via complexe operaties in rekening gebracht. Eigenlijk aanvaarden de banken de verliezen die ze toch al ingecalculeerd hadden. Dat verklaart ook waarom de bankaandelen na de Top zijn opgeveerd.
En daarnaast, tot tevredenheid van Frankrijk, wordt ook de solidariteit tussen de eurolanden versterkt. Het noodfonds, waar alle eurolanden toe bijdragen, zal goedkopere leningen verstrekken en op langere termijn dan eerst voorzien. En het zal meer preventief kunnen werken. Lidstaten engageren zich verder ten opzichte van elkaar dan ooit tevoren. Anderhalf jaar geleden werd er nog gezwaaid met het Europese Verdrag, waarin expliciet werd verboden dat landen elkaar bijspringen: “lidstaten zijn niet aansprakelijk voor de verbintenissen van andere lidstaten en nemen deze verbintenissen niet over”. Intussen wordt het Verdrag geamendeerd, is er een noodfonds opgericht, en werd op de Top beslist om van dat noodfonds in de praktijk een krachtig Europees Monetair Fonds te maken.
Een spectaculaire paradox
Het is nog te vroeg om definitieve besluiten te trekken uit de eurocrisis. Het stof is nog lang niet gaan liggen, alle besmettingsgevaar is niet geweken, de duurzaamheid op langere termijn is niet gegarandeerd en het is best mogelijk dat Van Rompuy nog heel wat crisisoverleg moet organiseren.
Maar de voorlopige conclusie is toch wel duidelijk: ondanks alle onheilstijdingen, een voorspelde implosie van de eurozone, misschien wel het uiteenvallen van de hele Europese Unie, lijkt het finaal een heel andere kant op te gaan. Het netto-resultaat lijkt eerder een versterking van de Unie te zijn dan een verzwakking. Europa is een taai beest.
Engagementen tussen de lidstaten die tot voor kort ondenkbaar waren, zijn krachtig verankerd in afspraken waar niemand nog op kan terugkomen. De lidstaten hebben zich nog dieper in elkaar geklonken dan voor de crisis en versterkten het centrale, Europese niveau. Er is nu een Europees Monetair Fonds en lidstaten zijn zelfs bereid om in de toekomst hun hele economische beleid op elkaar af te stemmen.
Het is een spectaculaire paradox: terwijl de krantenkoppen al anderhalf jaar berichten over de fundamentele crisis en suggereren dat het voortbestaan van de Unie op de helling staat, zijn de macht en de slagkracht van diezelfde Unie sensationeel uitgebreid.
Hendrik Vos
(Hendrik Vos is docent Europees recht aan de Gentse universiteit)
@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u zich schikt naar de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees ze dus - mod
22/07/2011 om 13:40
Als men aan de rand van de afgrond staat en tijd heeft om te kijken hoe diep hij is ,dan is men wel bereid om een oplossing te vinden.
Delors heeft ooit gezegd dat de EU als een fiets is.Als hij niet voort bewogen wordt valt hij om.
22/07/2011 om 16:54
Ik begrijp niet goed hoe de auteur zomaar kan voorbijgaan aan de oorzaken van de huidige malaise: namelijk het “geld als schuld systeem”. Ik ervaar deze tekst als blinde propaganda voor het bankenestablishment. Conformistischer kan haast niet. De auteur is het toch aan zichzelf verplicht uit verschillende vaatjes te tappen en alle informatie samen te brengen om een evenwichtige visie naar voor te schuiven.
22/07/2011 om 18:55
Het siert M. Vos dat hij in zijn opiniestuk blijk geeft van een zekere dosis optimisme, visie die overigens niet misplaatst is.
Om de nodige slagkracht en engagementen van de lidstaten meer te stroomlijnen naar efficiency in een daadwerkelijk gezamelijk optreden, is er nog heel wat overleg en besluitvorming nodig. Niet alleen zal de Unie naar meer politieke eenheid moeten evolueren, zo moeten de lidstaten o.m. hun beleid op het stuk van fiscaliteit en economie op elkaar afstemmen.
Best ware het dan dat men niet blijft zweren bij een dominerend liberaal beleid waarvan men ervaren heeft dat het zeker niet het enig zaligmakend middel is in het belang van de modale “Europeaan”.
Het lijkt mij eveneens van belang dat men een rustpauze zou inlassen voor het uitbreiden van de E.U. met nieuwe lidstaten; meerdere E.U- landen hebben immers nog heel wat werk voor de boeg om de standaard van het “gemiddeld” land te realiseren.
Europa wordt niet gemaakt, Europa ontstaat uit een evolutie van overleg, soms in voorspoed maar vooral in crisis. Wanneer Londen, Parijs en Berlijn stilletjes aan hun eigen belangen ook al eens achteruit stellen om de Europese gedachte centraal te plaatsen, zal de “making van Europa” bespoedigd worden.
22/07/2011 om 18:58
De inzet wordt alleen maar groter.
De voorlopers van de huidige crisis liggen ondertussen al lang achter ons, bvb. LTCM. Zo lang men niet vanuit de overheid blijft tussenkomen zal het risico op ‘moral hazard’ alleen maar groter worden - kop: ik win, munt: jij verliest.
Wat Europa (ttz Frankrijk en Duitsland) nu doen is niet de euro redden, of Griekenland redden. Ze redden in de eerste plaats de Franse en Duitse banken. Banken weten eigenlijk al lang dat ze zeer grote risico’s mogen nemen, als het fout gaat kunnen ze altijd aankloppen bij de overheid. Eigenlijk is het nog erger, als het misgaat, dan zal de overheid zelf het initiatief nemen om een hoop belastingsgeld in de put te smijten. Een lening geven houdt in dat je evalueert of je je geld terugkrijgt, houdt dus een risico-evaluatie in. Als je verkeerd evalueert, dien je op de blaren te zitten. Wat is de maatschappij met banken die hun basistaken niet kunnen vervullen - risico’s inschatten.
De cruciale vraag is: kan Europa als geheel, de momenteel bestaande schulden terugbetalen? Kan! Als je kijkt wat er van de Grieken gevraagd wordt? Waarom zouden de Grieken (of Ieren) ’schuldslaven’ willen zijn?
Duitsland heeft de volgende mening: one size fits all. Een economisch beleid voor gans Europa, waarbij dan wel voorbij gegaan wordt aan de regionale verschillen in infrastructuur, competenties, resources, cultuur, … Duitsland ontneemt op die manier in feite de ‘zwakkere’ landen een hele hoop concurrentiemiddelen (rentevoeten, devaluaties, …)
22/07/2011 om 19:12
Net als Hendrik Vos ben ik voor Europa, deze crisis alleen maar goed voor een sterker Europa.
Landen worden sneller gedwongen orde op zaken te stellen.
Veel (veelal zuidelijke landen) zien nu dat ze ooit hun leningen moeten terugbetalen.
Dat inzicht was nooit ontstaan zonder deze crisis, en hadden we nog jaren van schuldenopbouw extra gekend.
Dat is ook de reden waarom er geen Europese bonds zijn gekomen (alle landen lenen tegen gelijke rente).
Veel landen zouden niets gedaan hebben, de geldmarkt heeft ze nu gedwongen.
Hendik hieboven geeft het bankenestablishment de schuld, die hebben zeer veel dingen erg fout gedaan.
Maar zijn het de landen niet zelf die om populistische redenen niet op tijd orde op zaken stellen zelf schuld?
Het volk wil bedrogen worden,degene die de hoogste pensioenen belooft en iedereen zo vroeg mogelijk met pensioen laat gaat
wordt verkozen, maar is dat vooruizien of kortzichtigheid (na mij de zondvloed)
23/07/2011 om 01:04
@Peter
Een lening kent twee partijen. Als morgen iemand je een rendement van 100% belooft op één jaar, geef jij dan 100.000 euro? Waarschijnlijk niet. Omdat je het risico op niet-terugbetaling te groot acht. Dus als een *professionele* partij een lening geeft, mag je er toch ook wel van uit gaan dat ze beseffen dat een lening evt niet wordt terugbetaald. Een dergelijke partij moet voor zichzelf inschatten wanneer het risico te groot wordt. Men heeft gedacht dat men de risico’s kon afsplistsen, verpakken en ‘doorverkopen’, en dat allemaal obv statistische modellen. Jammer genoeg waren die statistische modellen gebaseerd op een -voor obligaties- zeer korte, en zeer rustige periode. Sorry, maar als je niet weet wat je doet, dan krijg je de problemen waar we nu mee zitten.
De banken zijn zeker (mede)schuldig. De overheden wss nog meer door een zeer vrijgevig monetair beleid.
23/07/2011 om 10:41
Laten we wel wezen, al die lieve miljarden euro’s gaan recto verso naar banken, en wordt “opgehoest” door Jan en Mie Snot.
Wil er ook iemand iets zeggen over hoe Europa nu best Somalië een reddende hand toesteekt?
Een miniscule fractie van een procentje van al die miljarden euro’s zou daar een waar mirakel teweegbrengen.
Zouden “VANMERKOZYBAR” daar ook een “noodfonds” willen voor oprichten?
Mits nog een vrome haiku, is dit voor Van Rompuy een unieke kans om voor een mirakel te zorgen, en bijgevolg zijn natte droom om ooit “heilig” verklaard te worden, waar te maken.
23/07/2011 om 23:51
Ja, voor de machtswellustelingen en de politici tweede keus in het potsierlijkste gebouw van Brussel en de al even arrogante als incompetente bankwereld is dit goed nieuws. Voor de doorsnee Europeaan niet;
Ik ben blij dat de Denen een halt roepen aan de dictatuur van de EU en hoop dat er velen mogen volgen. Het feit dat de lelijke moloch alleen populair is in de armenhuizen en niet in het economisch superieure Zwitserland zegt alles over de onzin, die EU heet.
25/07/2011 om 13:36
Professor Vos is blijkbaar opgetogen over de stappen naar verdere integratie binnen Europa, indien dat werkelijk is wat hier gebeurt.
Alleen, die clubvergaderingen, zoals verleden donderdag in Brussel, doen niets om het democratisch deficit te verkleinen. Integendeel, zoals uit de reacties van sommigen mag blijken versterken zij de argwaan en het gevoel dat ons ons nog steeds kent en dat (het gevolg van) aanhoudend wanbeheer, zowel politiek, als bancair, vlotjes wordt afgewenteld op de nietsvermoedende en mondeloze Europese burgers.
Iemand moet mij ook eens uitleggen hoe die rekenkunde werkt. Ons land staat voor een ongeziene besparingsopdracht. Er moeten tussen de 17 en de 22 miljard € STRUCTUREEL bespaard worden (enfin, als het van Elio afhangt zal het voornamelijk extra-belasting worden). België moet haar begroting in evenwicht krijgen en houden. Er zal fiks moeten ingeleverd worden, of het nu door middel van bijkomende lasten, dan wel via lagere overheidsuitgaven zal gebeuren.
En dan komt de man van 800.000 voorkeurstemmen, mijnheer “5 minuten politieke moed” himself, Yves “Marseillaise” Leterme glunderend aankondigen dat de crisis bezworen is, dat wij een sterk signaal naar de markten gegeven hebben en dat België ettelijke miljoenen zal bijdragen.
Hebben wij die dan, die miljoenen? Zo ja, is het dan wijs deze te benutten om de Ieren en de Grieken te helpen? Kunnen we ze niet gebruiken om energieverlies in overheidsgebouwen alhier tegen te gaan? Om WZC’s te bouwen? Om de NMBS te helpen versneld haar materieel up-to-spec te brengen en zo hun vertragingsprobleem aan te pakken? Om aan de water-, weg- en spoortransportinfrastructuur te werken? Om R&D naar nieuwe technologieën (en werkgelegenheid voor de toekomst) te bekostigen?
Toen de VS gedurende WO II Groot-Brittannië geld geleend heeft, hebben zij daar wel zeer concrete onderpanden voor geëist. Het Verenigd Koninkrijk is gedwongen geworden territorium aan de Amerikanen te leasen. Dat kan alvast Griekenland ook doen. Eilanden genoeg! Waarom verpachten ze het vruchtgebruik niet van enkele ervan?