Tijdens een bijeenkomst van centrale bankiers vorig weekend waarschuwde de directeur van het IMF, Christine Lagarde, voor een nieuwe bankencrisis en een nieuwe recessie. Ze riep tegelijkertijd op om de kapitaalbasis van de Europese banken te versterken. Dat gebeurt volgens haar het best via de markt, maar als dat niet lukt dan moet het maar via de overheid.
Deze uitspraken worden in Europa op gefrons onthaald. Recente “stress tests” hebben immers toch uitgewezen dat slechts een beperkt aantal banken nood heeft aan extra kapitaal? Bovendien wordt hieraan toch al gewerkt? Op zijn minst heeft Mevrouw Lagarde in deze de verdienste dat ze problemen durft erkennen en dat ze radicale oplossingen durft suggereren. Iets wat niet gezegd kan worden van de staats- en regeringsleiders in de eurozone.
Banken
Vanwaar de aandacht voor de banken terwijl we te maken hebben met problemen inzake overheidsschuld? Banken hebben typisch een pakket activa zoals toegestane leningen aan gezinnen en bedrijven, maar ook overheidsobligaties (schuld uitgegeven door de overheid) en andere investeringsinstrumenten. Financiële regulering bepaalt dat banken ten opzichte van deze activa een buffer aan eigen kapitaal moeten hebben om eventuele verliezen op te vangen. De financiële regelgeving bepaalt ook dat hoe risicovoller een actief is hoe meer kapitaal daar tegenover moet staan.
Activa met een AAA-score en overheidsobligaties worden beschouwd als bijna risicoloos waardoor hier weinig kapitaal tegenover hoeft te staan. De recente geschiedenis leert ons echter dat overheidsschuld misschien ook niet helemaal risciovrij is. Door een gebrek aan kapitaal zouden banken in de problemen kunnen komen wanneer een overheid zijn verplichtingen niet na kan komen. De Griekse banken hebben het meest geleend aan hun eigen overheid, maar ook Franse en Duitse banken hebben Grieks schuldpapier in hun bezit. Bovendien rijzen steeds meer twijfels over de Spaanse en Italiaanse overheidsschuld en kunnen ook daar problemen opduiken. De uitspraken van Mevrouw Lagarde vallen dan ook in deze context te plaatsen.
Van schuldencrisis naar vertrouwenscrisis
Dat brengt ons terug bij de schuldencrisis. Geldgebrek bij de Griekse overheid stelt het accute probleem dat de schuld die op korte termijn vervalt niet terugbetaald kan worden en via de markt enkel tegen een hoge kost geherfinancierd kan worden. Dat zou leiden tot een zichzelf voedende spiraal waarbij de markt omwille van een twijfelachtige terugbetalingspositie steeds hogere rentes eist waardoor de schuld verder oploopt en terugbetaling steeds moelijker wordt.
De op 21 juli aangekondigde maatregelen hebben als doel een dergelijk evolutie te vermijden. Maar los van het feit of de aangekondigde maatregelen voldoende zullen zijn, rijst meer en meer de vraag of er voldoende eensgezindheid, solidariteit, en wil is binnen de eurozone om oplossingen door te voeren. De onduidelijkheid hieromtrent is nefast voor het vertrouwen. Zolang men er niet in slaagt het vertrouwen te herstellen zullen de problemen blijven aanslepen. Gebrek aan vertrouwen betekent immers dat de volledige schuld in vraag gesteld wordt, niet alleen het gedeelte dat de eerstkomende jaren vervalt.
In Duitsland is men inmiddels sterk verdeeld over de aanpak van de schuldencrisis en is er zelfs een kans dat het huidige reddingsplan geblokkeerd wordt. Intussen werkte de Finse regering een bilateraal akkoord uit met de Griekse regering inzake onderpand. In het kort kwam dit er op neer dat geld dat bvb. Duitsland uitleent aan Griekenland gebruikt zou worden als onderpand voor een Finse lening, waardoor er minder middelen overblijven voor Griekenland. Dat ondergraaft natuurlijk de impact van het reddingsplan. De andere landen waren ook niet op de hoogte van het aanvatten van deze bilaterale onderhandelingen. De uitkomst is nog niet definitief, maar Finland blijft ook nu nog één of andere vorm van onderpand eisen. Goed voor het vertrouwen is dit allerminst. Gisteren riep de voorzitter van de ECB dan ook op om actie te ondernemen en de maatregelen afgesproken op de eurotop van 21 juli eindelijk uit te voeren. Blijft de vraag of deze maatregelen voldoende zijn om de crisis te bezweren. Hoewel er goede intenties zijn, bleken de voorgestelde maatregelen niet drastisch genoeg om de markten helemaal te overtuigen.
Oplossing?
Het systeem van de “eurobonds” circuleert reeds enige tijd als mogelijke oplossing. Los van verschillende mogelijke finesses bestaat het systeem erin dat eurolanden zich gezamelijk garant stellen voor uitgegeven schuld. Landen met een minder gunstige schuldpositie kunnen daardoor lenen tegen een lagere rentevoet. Het systeem zou ook een mechanisme bevatten om te voorkomen dat individuele landen schulden blijven opstapelen omdat ze zich gedekt weten door de andere landen. Is dit een goed systeem? Jazeker. Vertrekkende vanuit een gunstige situatie is het systeem van eurobonds geschikt als preventiemaatregel om problemen te voorkomen. Is het voldoende om de huidige problemen op te lossen? Neen. Het is een goed signaal dat het vertrouwen kan opkrikken, maar om de euro te redden zal –naast het invoeren van eurobonds - een schuldherschikking nodig zijn, allicht gekoppeld aan het redden van een aantal banken; of zal er meer ondersteuning door de Europese Centrale Bank moeten komen.
De laatste tijd hebben beleidsmakers achter de feiten aangelopen, het wordt dus tijd om echt iets te doen. Hoe groot de schade van de schuldencrisis zal zijn, zal afhangen van welke maatregelen genomen worden en hoe ver men wil gaan om de euro te redden. In het verleden is Europa telkens sterker uit een crisis kan komen. De tijd begint te dringen als we willen dat de geschiedenis zich herhaalt.
Bruno Merlevede
(De auteur is econoom aan de UGent)
@Allen: reageren op deze blog impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees ze dus - mod
30/08/2011 om 17:36
Wat ik niet begrijp en wat haast Kafkaiaans of onwezenlijk aandoet, is waarom er in een tijd dat er zoveel informatie is, in een tijd dat er zoveel analyses zijn, dat in zo’n tijd het volk nog zo sterk kan misleid worden. Er is het voorstel geweest van de SPa om opnieuw een spaarbank van het volk op te richten, Groen sluit zich daar bij aan en deze wil een onderscheid maken tussen spaarbanken en speculatieve instellingen, waarom verliezen deze partijen dan bij de verkiezingen of groeien ze te weinig? De banken speculeren met het geld van de spaarders en wanneer het fout gaat laten zij zich redden met belastingsgeld; men moet toch niet hoogbegaafd zijn om in te zien dat dat pervers is: bedrog!. Wie een huis wenst te kopen moet hoge rentes betalen en bewijzen dat men dat zal kunnen; mensen gaan voor een huis een leven lang werken en dan zien we dat deze banken excessieve bonussen uitbetalen aan bevoorrechte personeelsleden. Het is zo eenvoudig, waarom laten de mensen zich bedotten?
30/08/2011 om 18:50
eindelijk keren we terug naar de gouden standaard
30/08/2011 om 20:14
Sociologen weten al jaren uit onderzoek dat politici achter de realitieit aanhollen omdat ze zich in hun beleid geen exponentiële curve kunnen voorstellen. Ze denken in lineaire curven en verkeren zo in de waan voldoende tijd te hebben. cfr het telkens voor een paar weken uitstellen van verder overleg over efficiënte oplossingen. Zelfs onze president van Rompuy lijkt aan dat syndroom te lijden. De markt functioneert natuurlijk wel binnen de realiteit van de exponetiële curve. En dus zijn en zullen we te laat zijn. Redde dus wie zijn centjes nog redden kan.
30/08/2011 om 21:06
@Igor Françiscus Maria De Rycke
Het is simpel waarom dat de meeste mensen zich zo laten misleiden, omdat sommigen in de waan zijn dat ze zullen opklimmen en dan in staat zullen zijn om het zelfde te doen als hun rijkere medeburgers dus willen ze alles bij hetzelfde houden. De realiteit is echter anders, zolang geld bestaat zullen er problemen zijn voor de mensheid. Armoede, honger etc zal blijven bestaan zolang geld bestaat.
30/08/2011 om 22:30
@David
Kan u me een werkend voorbeeld geven van een maatschappij waar geld niet bestaat?
Ik denk dat zo lang de overheid blijft tussenkomen, ze in feite risicogedrag aanmoedigt. Als iemand of een bank te veel risico neemt, en vooral de foute risico’s neemt, dan dient men deze partij failliet te laten gaan. Zal dat pijn doen? Ja. Een interessante oefening is nagaan hoeveel de Griekse crisis twee jaar terug gekost zou hebben bij (gedeeltelijke) schuldherschikking van Griekenland en over welke bedragen we vandaag spreken. Er is een piramidespel bezig, en dat loopt meestal niet goed af.
31/08/2011 om 11:57
Roel, ik ga akkoord dat personen/landen verantwoordelijkheid moeten dragen voor hun beleid/daden, dat is ook een belangrijk principe voor mij in de huidige Belgische staatshervorming. Ik ga echter niet akkoord met het idee dat we de zaak dan maar zijn beloop moeten laten gaan en bv Griekenland failliet laten gaan, hoewel dit een logisch gevolg is van het verantwoordelijk voor je beleid principe. Solidariteit is belangrijk en terecht als de andere zich niets te verwijten heeft, wat nu voor een groot stuk wel het geval is. Hoe oneerlijk het dan ook overkomt dat landen die een strikter beleid gevolgd hebben nu mogen inspringen voor landen die jaren een feestje gebouwd hebben op de lagere interesten: het is in ons eigen belang. Je stelt dat het even pijn zou doen als Griekenland overkomen gaat, ik vrees dat dat een grove onderschatting is. Een nieuwe bankencrisis, de euro en de volledig Europese Unie staan op het spel en laat ons eerlijk zijn, die heeft ons veel welvaart gebracht. Een goed politicus is iemand die zich soms eens boven zijn principes kan stellen en kijken wat er echt nodig is. Volgens mij is dat simpel: we redden Griekenland en iedereen nodig, maar zorgen er wel voor dat dit in de toekomst niet meer herhaald kan worden. Europa is het kwaad niet, de nationale leiders die Europa niet meer bevoegdheden willen geven zijn dat wel. Op lange termijn kan je geen muntunie hebben zonder een economische unie, of je nu voor of tegen Europa bent: wil je de Euro dan zul je Europa meer macht moeten geven inzake economisch beleid, er is wetenschappelijk gezien geen andere optie. Dus de oplossing moet uit twee delen bestaan. Op korte termijn euro obligaties, zodat elk land zich kan financieren tegen een leefbare rente. Deze beslissing moet echter samen aangekondigd worden met een akkoord over bevoegdheden overdracht naar de Europese Commissie die hen in staat stelt om een echt economisch beleid te voeren, wat voor vertrouwen op lange termijn zal zorgen op de financiële markten. Oplossingen zijn meestal simpel, zeker in dit geval omdat er los van gevoelens genoeg economische literatuur is die bovenstaande oplossing bevestigd, maar je moet jezelf als nationale politicus durven overstijgen en je bevolking ook eerlijk durven/willen inlichten.
31/08/2011 om 20:55
@Diederik
Griekenland kent een lange historiek van schuldherschikkingen, devaluaties, … dat is ‘cultureel’ aanvaard. De zwarte economie is ook bijzonder groot in Griekenland. Het is niet omdat er een muntunie komt, dat er plots wel discipline komt. Dat is -sorry dat ik het zeg- zeer simplistisch geredeneerd van de politici.
Verder is de ECB en de politici al bijzonder ver buiten de aan hen democratisch, toegekende machtigingen gestapt. Nu nog euro-obligaties in het leven roepen, is in mijn ogen de volgende stap in het piramidespel.
De kwestie is niet of Griekenland gered kan worden. De kwestie is of alle schulden die nu openstaan ooit terugbetaald *kunnen* worden. Iets dat niet kan, niet mogelijk is, zal ook niet gebeuren. Bedenk ook dat euro-obligaties een ‘gok’ is, er is niemand die met zekerheid kan zeggen dat dan alles opgelost is. Ik ben quasi-zeker dat het niet opgelost zal zijn, het probleem zal alleen maar enkele niveaus groter geworden zijn.
01/09/2011 om 01:02
Ik ben zo bang dat we met de stichting van Euro-bonds voor de zoveelste keer de weg opgaan het schuldprobleem te gaan oplossen met het maken van nieuwe schulden i,p.v. de bestaande schulden af te gaan lossen, b.v. door werkelijke besparingen en niet door het heffen van nog hogere belasting onder welke naam dan ook. Hoeveel van de opbrengst van de CO2 credieten wordt werkelijk voor verbetering van het milieu gebruikt. Ik denk net zo veel als er aan autobelasting en brandstofbelasting aan het wegennet uitgegeven wordt, dus bar weinig tot helemaal niets. De rest van die gelden verdwijnt in de moloch “overheid”, die ongehinderd doorgaat de uitgaven elk jaar te vergroten i.p.v. ze te verkleinen en werkelijk te besparen.
Een van de commentatoren droomt van een terugkeer van de ‘gouden standaard’. Afgezien van vele andere overwegingen zal dit echter niet mogelijk zijn, omdat er dan te weinig geld beschikbaar zou zijn om de normale dagelijkse zakelijke transacties af te wikkelen.
Facit: Samen met b.v. Duitsland blijf ik de roep om de Euro-bonds met wantrouwen volgen, omdat ik niet echt geloof dat dit een werkelijke oplossing voor de huidige schuldencrisis kan betekenen. Dat kunnen alleen doorgevoerde besparingen.
01/09/2011 om 14:55
Eurobonds moeten sowieso gecombineerd worden met een economisch beleid op Europees niveau zodat er geen misbruik van gemaakt kan worden. Als je voldoende bevoegdheden aan de commissie geeft zal het begrotingsbeleid van vele landen strenger worden dan nu het geval is. Bovendien zitten we nu wellicht niet met een schuldencrisis, maar een systeemcrisis. De markten geloven niet dat het Europese monetaire systeem zoals het nu bestaat goed kan werken. Kijk naar Engeland, die zitten niet bij de Euro en zijn er slechter aan toe dan Spanje qua begrotingstekort, toch worden zij niet aangevallen. Het gaat dus verder dan de schulden alleen…
De doorgedreven besparingsplannen hebben bovendien een omgekeerd effect: men moet niet op korte termijn besparen, maar op lange termijn. Op korte termijn komt het er op aan om de economie op gang te krijgen. De harde besparingsmaatregelen zorgen er net voor dat de economieën krimpen en de financiële markten zijn niet dom: hoe kunnen die landen hun schulden afbetalen als hun economie krimpt en ze nog minder inkomsten hebben dan nu? De financiële markten zijn in eerste instantie bezorgd om het uitblijven van groei in Europa en de werking van het monetair-economisch beleid in Europa. Schulden komen maar op de tweede plaats.
Daarom blijf ik erbij dat we op korte termijn Eurobonds nodig hebben gekoppeld aan een echt economisch beleid en macht voor de Europese commissie die zo de lidstaten in het gareel kan houden en extreme begrotingstekorten vermijden. Daarnaast ook een resem maatregelen die de groei van de economie bevorderen. Zorgen we ervoor dat de economie opnieuw groeit en de lidstaten met moeilijkheden goedkoop aan geld raken dan zullen ze in staat zijn om hun staatsschuld af te bouwen.
Nu zijn we bezig met geld te pompen in een bodemloze put: hoe meer leningen we toestaan (bovendien al aan een veel te hoge rente, iedereen denkt dat we geld aan het verliezen zijn, maar in feite winnen we geld aan de landen die op de rand van de afgrond staan), hoe meer besparingen we eisen van de betrokken landen. Hoe meer ze besparen, hoe meer hun economie krimpt. Hoe meer hun economie krimpt, hoe minder ze verdienen. Hoe minder ze verdienen, hoe meer leningen ze nodig hebben. Zie je de neerwaartse vicieuze cirkel?
01/09/2011 om 19:40
Ik vind het voorstel van Italië om grondwettelijk vast te leggen dat er geen tekort mag zijn op de lopende begroting, zeer goed.
Ik hoop dan ook dat politici die zich hiet niet aanhouden, vervolgd kunnen worden en dat ook effectief worden.
De politici schreeuwen moord en brand als een privé-bedrijf te hoge bonussen uitkeren. Bedrijfsleiders kunnen in ieder geval wel vervolgd worden. Veel van de praktijkgen gepleegd door onze politici verdienen ook een dergelijke behandeling.
10/09/2011 om 12:57
@ Roel: Beste Roel, een grondwettelijke vastlegging van de maximale staatsschuld of zelfs slechts van de grootte van het begrotings tekort, is een doekje voor het bloeden (ik bedoel dus gewoon ogenwasserij en bedrog!). Bij de huidige organisatie van Europa zijn de dan noodzakelijke sancties op het niet-houden totaal onmogelijk! Ik las ergens een mening dat eigenlijk Frankrijk en Duitsland aan de wortel van de huidige schulden-crisis in diverse landen (ja, ook Belgie!) liggen, omdat die toen zij blatant de regels van het Verdrag van Maastricht overtraden, niet bereid waren de afgesproken boetes te betalen. Daarmede kregen landen als Griekeland, Ierland, Portugal, Italie en ook Belgie een vrijbrief hun staatsschuld straffeloos te laten oplopen tot 100 of meer percent van het eigen GDP, terwijl in het Verdrag van Maastricht maximaal 60% voorzien was en is!!
Nu zijn we in de omstandigheid gekomen dat het failliet zo algemeen en zo groot is geworden, dat we zelfs gezamelijk het wan-beleid niet meer kunnen stabiliseren, niet in de laatste plaats door het ontbreken van sancties. We kunnen Griekenland niet uit de Euro-zone schoppen, omdat ze dan met de ernstig gedevalueerde Drachme de leningen van Europa nooit meer terugbetalen. Hetzelfde geldt voor Spanje en Italie, die thans in leven gehouden worden, doordat de ECB wekelijks miljarden aan staatspapieren van die landen opkoopt. Waarvan? Juist van ons aller geld, zodat die landen ook spoedig de Griekse zegening zullen ervaren, n.l.: “Doe wat je wilt, het systeem is zo in disarray, dat de andere landen toch niets kunnen en durven te ondernemen vanwege de enorme schade voor zichzelf”!
Facit: Alleen wanneer we erin slagen, b.v. via een speciale en politiek onafhankelijke Eurocommissaris, een mogelijkheid te crieeren om echte sancties onmiddelijk in te stellen tegen elk land, wat de afgesproken discipline doorbreekt of aan z’n spreekwoordelijke laars lapt, kan er een oplossing gevonden worden. Dit wordt echter door alle landen voorgesteld als een overgave van beleid aan Europa en derhalve geschuwd als de duivel het weiwater schuwt! Het zal dan overigens ook duidelijkzijn dat het voor ons land uit zal moeten zijn met het potverteren van Wallonie en Brussel en dat begrotingstekorten van 3 - 4% per jaar niet meer kunnen. Dat Belgie er actief door een groot besparingspogramma aan zal moeten gaan werken de staatsschuld daadwerkelijk terug te brengen van iets meer dan 100% naar de per verdrag overeengekomen 60%! Ik hoop dat U mij niet kwalijk neemt dat ik er totaal geen vertrouwen in heb, dat dit de Heer Di Rupo zal lukken of dat hij dit zelfs maar zal durven willen!