De eurozone blijft in het oog van een ‘perfect storm’. Alsof een interne schuldencrisis niet volstaat, is er ook nog de wereldwijde economische crisis die maar niet wil overwaaien en is het vertrouwen in het financiële systeem nog verre van hersteld. En als het op het internationale toneel wat luwt, dan zorgen we zelf wel voor nieuwe windstoten. Zo was er recent nog het onverwachte opstappen van Jürgen Stark, het Duitse lid van het directiecomité van de ECB.
Wat is er nodig opdat de storm zou gaan liggen? Een heropleving van de economie – en dan in het bijzonder in de PIIGS-landen – zou meer dan welkom zijn, maar lijkt niet meteen voor morgen. Sommige experten sturen aan op een exit van één of meer van de zwakkere eurolanden of, omgekeerd, juist van de sterkere. Anderen zien meer heil in een opgedreven coördinatie van het budgettair beleid of – ultiem – de uitgifte van gezamenlijke euro-obligaties. Laten we het rijtje even aflopen.
Een Griekse exit?
Onder de huidige spelregels kan Griekenland niet worden gedwongen om de eurozone te verlaten. Maar volgens vooral Angelsaksische eurosceptici is het uiteenspatten van de muntunie op termijn onvermijdelijk. En er zijn economen – zoals Hans-Werner Sinn en Nouriel Roubini – die argumenteren dat Griekenland er baat bij zou hebben om de euro vrijwillig in te ruilen voor een eigen munt. Die nieuwe ‘drachma’ zou dan sterk – 50% tot 80% - verzwakken t.o.v. de euro en aldus de concurrentiekracht van de Griekse economie in één klap herstellen. Griekse eilanden, here we come! - dat idee.
De keerzijde van een dergelijk scenario is echter dat het de reputatie van Griekenland als handelspartner naar de vaantjes helpt. Ook de onzekerheid verbonden aan een vlottende wisselkoers is nu niet meteen van aard om buitenlandse handel en investeringen te stimuleren. Kortom: het is maar de vraag of het netto-effect van zo’n devaluatie wel zo positief is, toch op korte termijn.
En dan zwijgen we nog van het financiële plaatje. Door de zwakte van de nieuwe Griekse munt zou de last van schulden uitgedrukt in euro dramatisch stijgen en is een bankroet van de Griekse overheid - en een boel bedrijven - zowat onvermijdelijk. Het omzetten van de overheidsschuld in drachme komt ook al neer op een ‘default’ en zou de schuldeisers van de Griekse overheid opzadelen met substantiële verliezen. Duitse en Franse banken bv. kunnen dat hopelijk nog wel aan, maar de Griekse haast zeker niet en al helemaal niet zonder de helpende hand van de voormalige eurozone-partners. Bovendien: wie mij hier en nu accuraat kan voorspellen tegen welke interestvoet Griekenland na het verlaten van de eurozone zou kunnen lenen op de internationale kapitaalmarkten, die trakteer ik op een ouzo.
De voorstanders van een Griekse uitstap gaan ook uit van een min of meer ordelijke transitie. Mijn vrees is dat zulks een illusie is. Het (her)invoeren van een munt vergt heel wat voorbereiding en de adder onder het gras – ik gebruik bewust geen verkleinwoord – is dat het kleinste lek, al was het maar over de voorbereiding van de voorbereidingen, fataal is. Fataal want leidend tot een stormloop op de Griekse banken en een massale kapitaalvlucht om te ontsnappen aan de omzetting van euro-deposito’s in drachme.
Een Duitse exit dan maar?
Het voorgaande geeft aan dat een vrijwillige exit van Griekenland moeilijk te organiseren valt en bepaald risicovol zou zijn. Ook de eurozone zelf zou in de klappen delen: behalve de kapitaalverliezen is er ook nog het mogelijke besmettingseffect. Andere landen zouden op hun beurt aan een uitstap kunnen beginnen denken. Of de markten zouden kunnen beginnen denken dat die landen er aan denken.
Moet Duitsland het schip dan misschien maar verlaten? Mij lijkt zo’n scenario het einde van het Europees project, al helemaal geen oplossing voor de schuldencrisis en of het zo goed is voor Duitsland zelf is ook maar de vraag. Waar de nieuwe drachma zou verzwakken, zou de Deutschmark 2.0 namelijk normaal gezien verstevigen. Gevolg: verliezen op de Duitse eurotegoeden én zware klappen voor de o zo belangrijke Duitse exportindustrie.
Wat dan wel?
Vraag is dan natuurlijk welke ingreep wèl haalbaar is. Mijns inziens zijn er al een aantal stappen in de goede richting gezet. Op termijn moet er werk worden gemaakt van het structureel probleem van productiviteits- en groeiverschillen, maar het onmiddellijke probleem lijkt er mij een te zijn van onzekerheid en gebrek aan vertrouwen. Onzekerheid over de solvabiliteit van de zwakkere eurolanden, gebrek aan vertrouwen in de banken, gebrek aan vertrouwen ook in de bereidheid van politici om de solidariteit met Griekenland en consorten aan te houden terwijl zulks in hun thuisland een bepaald onpopulaire boodschap is. Als dat het probleem is, dan zou de oplossing er moeten in bestaan om de onzekerheid weg te nemen en het vertrouwen te herstellen.
Beslissingen uit handen nemen van nationale politici kan hierbij alleen maar helpen. De voorbije maanden hebben geleerd dat je anders bij elke nieuwe rukwind politiek gekrakeel krijgt - met alle tegenstrijdige signalen van dien - en dat het al te lang duurt vooraleer men de bakens van de solidariteit dan uiteindelijk toch weer wat verzet. Of wij het nu graag hebben of niet, als wij een rampscenario wensen te vermijden, dan heeft de eurozone een structurele ingreep nodig die de solidariteit tussen de landen van de eurozone tot op zekere hoogte automatiseert.
Het Europese stabiliteitsfonds en zijn voorziene opvolger – met ‘mechanisme’ in de naam! - gaan in die richting. Uiteraard kan solidariteit geen blanco check zijn en is er nood aan nieuwe regels die toelaten om budgettaire discipline af te dwingen. Ook hier lijkt het mij, de ervaring met het groei- en stabiliteitspact indachtig, best om het toezicht op de naleving van die regels niet toe te vertrouwen aan de nationale regeringsleiders. Tegelijk hoop ik op realiteitszin: het Griekse probleem is er niet op één nacht gekomen en Griekenland vragen om het in één nacht op te lossen is kortzichtig.
Zal de combinatie van een stabiliteitsmechanisme, nieuwe budgettaire regels en – zo vrees ik – een Griekse schuldherschikking volstaan? Of moeten wij op termijn na ‘één markt, één munt’ uiteindelijk ook ‘één munt, één schuld’ als credo aanvaarden? Gezamenlijke euro-obligaties zijn nog een stap verder in de solidariteit en in het automatisch en structureel karakter ervan. Zoals de zaken er nu voorstaan, heeft het er alle schijn van dat de economische vooruitzichten en de financiële markten de keuze zullen dicteren. Laat ons hopen dat de psyche van de markten en de wil van de politici elkaar ergens vinden.
Leo Van Hove
(De auteur is hoogleraar economie aan de Vrije Universiteit Brussel)
@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees ze dus - mod
13/09/2011 om 15:59
De auteur heeft slechts gelijk op één punt: het vertrouwen van de bevolking in politieke en financiële instanties is totaal zoek. Al de rest econo-prietpraat. Zoals ik eerder al schreef, is zelfs het vertrouwen in “geld” verloren. Vreemde term trouwens, “geld” voor iets dat feitelijk al lang geleden zijn geldigheid heeft verloren. Door de criminele praktijken van bankiers en politici heeft het “geld” zijn krediet verspeeld: het geld geldt niet meer. Ironie ten top. Geld was gebaseerd op vertrouwen en iedereen weet: vertrouwen komt te voet en gaat te paard. Zo was het vroeger en zo is het nog steeds.
Nu aan het licht komt dat banken werden verwekt in misdaad en het monetaire systeem is geboren in zonde slaan bankiers en politici al maanden paniekerig en wild om zich heen. Maar de wil onder de bevolking groeit om de bankiers de macht te ontnemen geld te creëren. Steeds meer mensen zien in dat besparingen opgelegd door politici uiteindelijk resulteert in nog méér voor de banken en minder voor de rest van de wereld. In dat opzicht staan besparingen tot Griekenland als ductape staat tot verkrachting.
Al ons geld bestaat alleen in de vorm van schuld. Geld wordt gemaakt door het aangaan van schulden. Geld wordt vernietigd door het afbetalen van schulden. Het gaat de bankiers dan ook niet om het geld. Geld is slechts een middel. Wat de bankiers willen en hebben is macht. Macht over naties, over regeringen en bedrijven, over de meerderheid en de oppositie, over provincies en steden, over de media en het entertainment, over universiteiten, denktanks en professoren, over culturen en individuen. Ze willen dat iedereen meedraait in hun gecreëerde mallemolen van “de economie” om werkelijke waarde te creëren met het monopoliegeld dat zij en zij alleen mogen drukken en uitgeven.
Veel mensen denken dat banken enkel geld verdienen door het uitlenen van geld en de rente die ze daarvoor krijgen. Het hoofddoel is echter het verkrijgen van werkelijke waarde wanneer ze roerende en onroerende goederen confisqueren die dienden als onderpand voor het uitgeleende geld. Geld dat die banken feitelijk nooit hadden en nooit door enige vorm van tegenprestatie hebben verdiend. Voor het terugbetalen dient de lener echter wel werkelijke arbeid te verlenen of echte goederen te maken en te verkopen. Velen denken nog steeds dat het zo hoort of erger nog dat het zo moet zijn, en dat we zonder banken niet kunnen bestaan. Maar dat is niet zo - er is geen enkele noodzaak toe - zonder banken een veel betere wereld.
Het feit dat de implosie in Europa volledig synchroon lijkt te lopen met die in de VS wekt op zijn minst de suggestie van een gezamenlijke regie en toont nog maar eens de totale verknooptheid aan van de euro en de dollar en de daaraan geliëerde macht van een financiële en politieke elite die compleet de pedalen kwijt raakt. Het heeft geen zin meer het te hebben over herstructureren, stabilisatiefondsen, euro-obligaties, stresstesten, Dexia, PIIGS of Moody’s. Enkel een totale hervorming van het monetaire systeem en onbaatzuchtig leiderschap kan redding brengen.
13/09/2011 om 16:59
tja, munteenheid wil zeggen “samen uit, samen thuis” het wil ook zeggen dat er ergens superrijken of een welvarende regio kan zijn en op een andere plaats een arm en ellendig ontwikkelingsgebied, de verschillende nationale munten vingen dat onderscheid wat op…Ookl dat is een keuze,
verder, ik ken geen enkele grote natie die zonder geweld tot stand is gekomen,het is niet voor niks geweest dat de amerikanen hun Burgeroorlog gehad hebben.. Hier zal het vergelijkbaar zijn, Die Griekse en italiaanse (wie weet binnenkort Belgische?) betogers protesteren eigenlijk niet tegen hun regering, maar tegen europa, en Europa kan niet anders dan haar wil op te leggen, of er zal géén euro zijn, zo simpel is dat..
marc
13/09/2011 om 17:09
Blijft natuurlijk de vraag of “dé markten” ook niet tot “wat minder graailcultuur en wat meer geduld in hun hebzucht” kunnen aangemoedigd worden?
En wat dat “vertrouwen en zekerheid” betreft, dat wil iedereen. Ook werknemers!
Hopelijk zijn er ook financiële bollebozen en whizzkids op deze planeet die zich geroepen voelen om het “kapitalistisch terrorisme” een halt toe te roepen en in te dijken.
Er zijn tientallen “betaalsystemen” uitgedacht, die steevast doodgezwegen of weggehoond worden door financiële en monetaire overheden en actoren.
Iedereen moedigt iedereen aan met forse, alles omvattende slogans en noodkreten, om te besparen, in te leveren, minder sociale zekerheid, minder pensioenen, meer werken voor minder….
Dat geld blijkbaar enkel voor werknemers, uitkeringgerechtigden, gehandicapten, enz… die dan, terzelftertijd dat hun portenmonnaie leeggeroofd wordt, ook moeten zorgen voor “groei” (?)
Waar moet die groei dan vandaan komen?
Leterme heeft net beslist om de Gemeentelijke Holding (Dexia) “voor de laatste keer te redden” En na die “laatste keer”?
Niemand heeft er, bijvoorbeeld, aangedacht om de bonussen te blokkeren van De Haene en kliek? Of is dat niet aan de orde vandaag?
13/09/2011 om 20:05
Kennelijk mag in deze wereld iedereen verliezen, behalve aandeelhouders en schuldeisers. Zij moeten hun plaats weer leren kennen en ook eens leren verliezen. Hun Diktatur moet stoppen. Tijd voor een Europese Lente?
13/09/2011 om 22:03
Ik zou niet weten wat er mis is met “één munt, één schuld”. Maar solidariteit met anderen is blijkbaar een lelijk begrip tegenwoordig.
13/09/2011 om 23:08
@frankv
Er is niets mis met een munt, een schuld, maar dan moet er ook èèn beleid zijn .
Niet landen die orde op zaken stellen als het nodig is (Finland, Ierland), en landen die altijd redenen hebben om hun economie te stimuleren (en daardoor nooit orde op zaken stellen)
Als jou buurman alles opmaakt aan leuke dingen en dan bij jou geld komt vragen voor een ipad omdat het deze maand weer tegenzit, wat zal dan je antwoord zijn ?
Solidariteit is heel belangrijk, maar ook voor `n land als Italie dat doelbewust niet (nooit) orde op zaken wil stellen?
Solidariteit heb ik met landen die in gewone tijden een gewone economie hebben, maar door bijzondere omstandigheden in problemen komen.
Elk land moet aan de eisen van de eurozone proberen te voldoen, minder dan 60% staatsschuld en minder dan 3% begrotingstekort.
Natuurlijk is dit het verkeerde moment om hard te bezuinigen, maar de Euro bestaat langer dan vandaag.
De regeringen zijn daaraan schuldig, en deze worden door hun volk gekozen…….
14/09/2011 om 07:37
wat mij het meest opvalt is dat de markten altijd hun eigen vrees doen uitkomen, er moet nog maar een gerucht zijn of de markten springen erop en maken het gerucht waarheid, zoiets noemt men “selffulfilling profecy”. En dan zou de economie zogezegd gebaseerd zijn op rationeel denken wat duidelijk niet het geval is.
14/09/2011 om 10:08
Gans het monetair systeem van het Westen zit in een positieve feedback loop. De banken krijgen het moeilijk dus moeten de overheden bijspringen. Doordat de staatsschuld zo toeneemt komen de overheden in de moeilijkheden. Aangezien de banken staatsobligaties hebben komen zij daardoor terug in moeilijkheden. De overheid springt opnieuw bij en hun kredietwaardigheid daalt opnieuw. Daardoor…enz.
De economische crisis is nog niet ten einde! We are not close to the end…this is not even the beginning of the end but perhaps it is the end of the beginning.
14/09/2011 om 11:45
@ Kurt Leenmans: heel mooi verwoord wat ik er ook van denk.
Het is een fictie te denken dat een of ander noodfonds of zelfs een eengemaakt Europees beleid de oplossing is. Bankiers zouden dat tenandere wel leuk vinden, zo’n eengemaakt economisch beleid.
Het is het hele financieel-economische systeem dat door en door rot is. Bankiers en wilde vrije markt aanhangers verdedigen hun recht om in andermans zakken te zitten, iets wat zij “winst” zijn gaan noemen. Hun dreigement is dat “de apocalyps” begint wanneer we hen ons geld niet gunnen, en zo de banken laten vallen.
Want laten we wel wezen: de hele “eurocrisis” is opnieuw in wezen een bankencrisis. Grieken die hun leningen niet kunnen betalen leiden tot dominostenen als Dexia, BNP en vele, vele anderen die genadeloos zullen vallen. Wat een enorme ravage zal aanrichten op het gehele mondiale financieel-economische, en dus ook maatschappelijk-sociale systeem.
In feite zeggen de banken ons: als jullie willen veilig kunnen blijven consumeren, dan moeten jullie toelaten dat er enorme massa’s belastingsgeld naar ons toestromen. Maar dat is compleet ondemocratisch en zelfs anti-kapitalistisch. Maar die bankiers zijn dan ook geen kapitalisten, het zijn regelrechte paria’s. Paria’s met veel te veel macht.
En wat gaan we eraan doen?
We gaan ze toch niet nog meer van ons geld toestoppen zeker?
En o ja. Dan is er mijnheer Herman Daems (voorzitter BNP Paribas) die leuk komt verkondigen dat “het essentiële probleem” is dat er “te weinig besluitvaardigheid is in Europa”.
Neen, mijnheer. Het essentiële probleem is dat u met heel uw instelling denkt dat het belang van uw portefeuille en uw onderneming voor gaan op de democratische wensen van de Europese bevolking.
14/09/2011 om 15:24
@ David Schoonbaert
Beter had je het moeilijk kunnen zeggen. Het probleem is dat de politici - binnen en buiten Europa - de moed niet hebben om de financiële sector regels op te leggen. Ratingbureaus verklaren allerlei maar baseren zich op geruchten en mogelijke evoluties. Banken lenen mekaar geen geld omdat ze mekaar niet meer vertrouwen. Zogenaamde “experten” investeren op basis van computermodellen die voor manipulatie vatbaar zijn. En intussen is het misdadige short selling nog altijd niet verboden. Politici hebben op globale schaal nagelaten om de financiële sector sterk te reglementeren omdat de heilige koe van “de vrije markt” niet geslacht mag worden. In 2008 - 2009 hadden de overheden banken simpelweg moeten nationaliseren en de toplui op staande voet ontslagen. In plaats daarvan hebben wij allen geld moeten géven om er niets maar dan ook niets voor terug te krijgen.
14/09/2011 om 18:04
Het is de te sterke koppeling tussen staten en banken samen met het niet reglementeren van het financieel systeem dat de oorzaak vormt van de malaise.
De staten hebben veel te veel geleend bij de banken om de welvaart op te krikken. Dat is natuurlijk altijd meegenomen in het stemhokje. Daarom kun je vb. in Hasselt gratis de bus nemen. Alle partijen in het Westen hebben zich hieraan bezondigd uit winstbejag bij de verkiezingen.
De staten hebben leningen lopen bij de banken en de banken hebben staatsobligaties gekocht. Dat maakt dat als een van beiden valt, de andere wordt meegesleurd. Dat zien we nu gebeuren…
14/09/2011 om 22:50
De enige voor mij zichtbare oplossing is dat zowel bedrijven als staten aanvaarden dat enkel een tragere maar stabiele en door eigen vermogens gesteunde groei de enige blijvende en quais definitieve groei kan zijn, ipv een groei die zuiver op kredieten gebaseerd is, en vaak op louter overheidsinvesteringen. Die laatste “kunstmatige” groei kan hoogstens een naar verhouding korstondige prikkel, stimulans zijn om de natuurlijke economische groei terug van start te laten gaan, enkel die “natuurlijke” econoische groei is waar het om gaat.