Telkenmale het schooljaar in september een aanvang neemt, is dit een gelegenheid voor allerlei experts om de maat te nemen van het Vlaamse onderwijs, en, meer nog, van de schoolgaande jeugd zelf. Deze zou een schrikbarend gebrek aan eruditie vertonen en de “klassieke cultuur” links laten liggen om zich al rappend en SMS-end door het leven te begeven.
De klaagzang begint met een verwijzing naar het hoge aantal spelfouten waaraan tieners zich bezondigen, inclusief een sneer naar het internet, schakelt dan een versnelling hoger via de teloorgang van het Latijn, Grieks, en uiteraard alle schrijvers die zich in die taal uitdrukten, om te eindigen bij een algemene vaststelling dat het met onze beschaving steil bergaf gaat.
Fijn Latijn
Dat laatste is waar. Alleen,- wie zijn wij om de jeugd verantwoordelijk te stellen voor de shit waarin ze terechtkwam? Eerder zou men kunnen opperen dat een land waar alles vierkant draait, op een planeet die ecologisch naar de haaien gaat, dankzij een menselijk vernuft dat straks wel naar Mars vliegt maar een lek in een kerncentrale met krantenpapier probeert dichte te stoppen, alleen maar een opgestoken middenvinger verdient.
Het latente cultuurpessimisme is dus misplaatst, het classicistisch gedram al evenzeer. Wat voor een cultuur willen we onze pupillen eigenlijk verkopen? Onze Europese beschaving heeft Rembrandt, Shakespeare en Beethoven opgeleverd, maar ook de heksenvervolgingen, Auschwitz en het Eurovisie-songfestival. Het gruwelijke, het obscene en het wansmakelijke zijn geen antipode van die klassieke hoogcultuur, maar ze lijken er deel van uit te maken. Sterker nog: misschien heeft de ene wel het andere voortgebracht. Ik denk aan de raakzone tussen de romantisch-decadente sfeer van de Donaumonarchie (het Wenen van vóór 1914, waar de genieën elkaar voor de voeten liepen) en de daarop volgende slachtpartijen van de eerste wereldoorlog waarin de Europese jeugd probleemloos werd opgeofferd. Of de spirituele band tussen Wagner en Hitler. Of, sterker eigenlijk nog, de geniale armoezaaier Van Gogh, wiens Zonnebloemen vandaag een ideale belegging vormen voor miljardairs die tussendoor ook suiker en rijst opkopen om de wereldprijs hoog te houden.
Natuurlijk hebben Wagner en Van Gogh dat niet gewusst, maar moeders van massamoordenaars zijn er ook met de beste bedoelingen aan begonnen. Zo is ook al dat gezeur over de klassieke talen en de teloorgang van het fijn Latijn in de humaniora (nog zo’n beladen woord) van de pot gerukt. Het Latijn is natuurlijk de taal van Horatius en Ovidius, maar de barbaarsheid van de Romeinse cultuur was grenzeloos, en dan beledig ik nog de oorspronkelijke barbaren, waarmee volkeren werden aangeduid die geen mensen voor de leeuwen gooiden. Collectieve schaamte ware misschien een meer gepaste attitude.
Conservatieve doemdenkers zoals Robert Scruton en Theodore Dalrymple kunnen dan wel het spijbelen, de agressie op school en de Londense brandhaarden aanhalen als bewijs van een falend onderwijssysteem,- maar misschien maken we wel een zodanige draai in de geschiedenis mee, dat “traditie” (letterlijk: de overlevering van normen, waarden, smaken) van geen tel meer is. Het pedagogisch project, het doorgeefluik voor heel dat pakket, implodeert dan helemaal. Fuck Auschwitz, fuck Beethoven. Cultuur wordt dan kultuur, de bagage wordt ballast, geen enkele zekerheid blijft overeind.
De poëzie van het chatten
En nu keer ik even terug naar de zogezegde domheid van de hedendaagse schoolgaande jeugd en haar onverschilligheid voor “schoonheid” (een term waar Scruton steeds opnieuw mee komt aandraven). Het idee dat uitgerekend in onze Europese cultuur de schoonheid de verschrikking voortbracht, is misschien wel een goede reden om beide af te stoten, als iets van een voorbije wereld, iets dat we achter ons moeten laten. De goedbedoelde uitstappen naar het museum en het concert staan bol van hypocriet paternalisme en ontkenningslogica, daarom slaan ze niet aan. Het revolutionair karakter van de zogenaamde domheid ligt in haar vermogen om existentieel te breken met die hypocrisie. De slechte leerling, de spijbelaar, de zittenblijver,- of we ze nu benaderen met klassieke strengheid of moderne welwillendheid,- we kunnen hen als leraar niet begrijpen, omdat er niets meer te leren valt.
We zitten dus middenin een breukzone. Cultuur, onderwijs, kennis: niets is nog wat het was.
Het bankroet van een beschaving maakt alle leermeesters werkloos. Wat wetenschapsfilosoof Thomas Kuhn vaststelde, namelijk dat kennis alleen evolueert binnen een bepaald paradigma (een stelsel van aanvaarde waarheden, een “geloof” dus), geldt eigenlijk voor de cultuurgeschiedenis tout-court: het liedje is gewoon uit. De wijsheid is een slechte raadgever in tijden van catastrofe, waar alleen een breuk met oude waarheden ons kan redden. De eerste mensaap die probeerde recht te lopen had lak aan tradities en oude waarheden, wellicht was hij binnen zijn universum ook “dom”. Het idee dat we met overgeleverde kennis en belezenheid eeuwig het licht aan kunnen blijven houden, is volstrekt achterhaald, integendeel: een groot deel van de kennis is destructief en catastrofaal.
Daarom doen jongeren exact wat hen eigenlijk te doen staat: de school negeren, de zelfstudie aanvatten en de brokstukken verder fijnmalen, waaruit dan misschien wel iets nieuws kan groeien. De mallemolen die maalt, heet het internet. Het is geen geordende encyclopedie maar een machine van de deconstructie, een verbrijzelaar. Via het “oppervlakkige” surfen, verkeerdelijk voor een uiting van luiheid gehouden, kan dan misschien vanuit het gruis een nieuw weten ontstaan dat al de ruïnes van de oude cultuur, van Hiroshima tot Fukushima, écht kan opruimen.
Ondertussen zal het gemopper van de oude garde die zweert bij de klassieken nog wel even voortduren. Hoor ik daar ook niet voortdurend schamperen op de taalverloedering, de chatcultuur, alweer te wijten aan dat demonische internet en het SMS-en?
Dat is natuurlijk weer een kwestie van smaak. Voor mij zit er een nieuw soort poëzie in dat chattaaltje,- een fonetische synthese van schrijf- en spreektaal die, vreemd genoeg, nogal wat gelijkenis vertoont met de experimenten van Paul Van Ostajen, nog zo’n slechte leerling. Het Standaard-Nederlands, dat overigens elke vijf jaar van spelling verandert en zelf elke continuïteit mist, moet men niet koesteren als een fetisj, maar als iets dat doorlopend verandert, en af en toe zelfs desintegreert. In die laatste fase zitten we nu: een taalkundige revolutie die een afspiegeling is van een sociale, politieke en culturele omwenteling,- het zal het generatieconflict alleen maar groter maken. De opvallende kinderhaat en aversie tegen de jeugdcultuur schijnt toe te nemen,- zie bijvoorbeeld de processen tegen kinderdagverblijven wegens “overlast”. Sommigen hebben zo’n schrik voor de toekomst dat ze tekenen van een Chronos-complex beginnen te vertonen (volgens de mythe at de Griekse god Chronos zijn eigen kinderen op,- ziet u: nu begin ik zelf te doceren).
Ik stel dus voor dat wij, ouden, de jongen laten zingen, en enige distantie houden. Minder paternalistisch, minder klassiekerig, minder belerend. Weg die Latijnse spreuken, Bart, dat is zo aanstellerig. Ook al ben ik zelf een operaliefhebber, wil ik dat de Ronde van Vlaanderen in Meerbeke aankomt, en kan ik kwartieren lang voor een Kandinsky staan gapen: laat het gebeuren in het besef dat onze kinderen dit niet hoeven te zien,- dat dit na ons eindigt en moét eindigen. Naar de geest van Herakleitos en Nietzsche, de twee filosofen die nooit een leerling hebben gehad, in het besef dat ze die toch alleen maar konden versodemieteren. Dat vind ik écht groots.
Johan Sanctorum
(De auteur is filosoof-publicist)
@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees ze dus - mod
19/09/2011 om 21:09
Dit is een goed stuk: de kinderen moeten hun weg zoeken in een wereld die -despijt het stromend water uit de kranen- niet eenvoudig geworden is: Herakleitos en Nietzsche passen dan ook als sluitstuk voor een wereld waarin wij allen een beetje kluizenaar geworden zijn …. kluizenaar moeten worden zijn omdat het moeilijk werd om nog in de vaandeldragers te geloven: “de wereld is een dorp”, de taal ontheemd of geatomiseerd.
20/09/2011 om 00:12
Ik had gedacht nieuw Vlaamse nonsens te moeten lezen maar ben blij verrast met deze optimistische kijk.
Desalniettemin, we hebben altijd een canon nodig, al is het maar om de jongeren te doen inzien wat hypocrisie en relativiteit is.
20/09/2011 om 00:54
Beschaving gaat niet steil bergaf. Of bergop wat dat betreft. Beschaving gaat. En het is misschien geen slecht spanningsveld voor beschaving om in te gedijen, dat touwgetrek tussen vernieuwing en conservatisme. Het netto effect is net genoeg stabiliteit om niet vijfhonderd maal tegen dezelfde steen te lopen, maar gelukkig net te weinig om het niet toch nog eens te proberen. En of daarover gezanikt moet worden over fossiele filosofen en vergeelde schrijvers, is een normatieve aangelegenheid. Misschien is het essentieel voor de beschaving dat grijze mannen het wijsvingertje opsteken. Misschien niet. Maar ook zaniken over zeurders is geouwehoer.
20/09/2011 om 02:36
Neen. Vooruitgang kan enkel gemaakt worden doorweloverwogen keuzes. En die keuzes moeten gemaakt worden op basis van het verleden. Begrip van het verleden is essentieel. Begrip van het verleden betekent niet dat je oude talen spreekt, of dat je de spelling op dit moment kent, dat is waar. Maar het betekent wel: kennis van het verleden, de (je) geschiedenis.
Als je niet kan terugkijken kan je ook niet vooruitkijken.
Het grote gevaar is dat ‘de jeugd van heden’ vast zit in een volledig geldgericht toekomstbeeld, en dat ze niet weten wat te doen als ze geld zouden verliezen, en de daarmee gepaard gaande ‘mogelijkheden’ voor de toekomst. Maar die mogelijkheden zullen afnemen, en ze zullen daarmee (moeten) omgaan. Het is dus belangrijk dat jonge mensen beseffen dat een systeem zonder puur geldgewin, een niet-kapitalistisch systeem, werkbaar is.
20/09/2011 om 08:24
Ik had gehoopt wat concreets en constructiefs te lezen, maar vond enkel wat filosofisch geblaat zonder meerwaarde.
20/09/2011 om 08:50
Wordt de jeugd echt dommer ?
Helemaal niet hoor. Volgens mij verschillen ze echt niet veel van ons ,toen wij nog tot de jeugd behoorden. Zij moeten zich echter veel sneller aanpassen ,en er wordt volgens mij steeds meer van hen verwacht ,vooral van ouders die hun kinderen dat willen zien waar maken waarin ze zelf niet geslaagd zijn.
Wij kregen de kans om kind te zijn ,puber te zijn,en volwassen te worden. Ik heb de indruk dat hun dat tegenwoordig niet meer gegund wordt.
20/09/2011 om 09:46
Ik stel vast dat de auteur impliciet toegeeft dat de jeugd dommer wordt. En uiteraard is dat niet de fout van de jeugd - de verantwoordelijkheid daarvoor ligt ontegensprekelijk bij het beleid. Dat zijn de politici en de gezagsdragers (waaronder ook ouders ressorteren).
Dit is ook geen Vlaams fenomeen. Het is een teken des tijds: de ondergang van de westerse beschaving. Vorige week werden ook de zgn. SAT resultaten in de USA bekend gemaakt. Dit zijn geen opinies van experts maar jaarlijks gemeten, breed gespreide studieresultaten. Zowel voor wiskunde als voor taal duurt de gestage achteruitgang voort.
Dat de jeugd, bij gebrek aan leiding, zichzelf zal moeten scholen, lijdt weinig twijfel. Of die scholing de nodige troeven zal brengen om zich tegen de nieuwe BRICken met succes te verdedigen durf ik betwijfelen. Zoals de geschienis herhaaldelijk aantoont, zal de wederopstanding via een (diep) dal verlopen. Nietsch zal zijn wat het was: alles tesamen een eeuwtje werk wellicht om terug te keren naar het Sanctus Sanctorum.
20/09/2011 om 10:23
Ik dacht op het einde nog even dat Johan Sanctorum zou afsluiten met de samenvattende gedachte “Wenn ich das Wort Kultur höre entsichere ich meinen Browning.” maar het kwam dan toch niet. Merkwaardig, dit is geen cultuuroptimisme of cultuurpessimisme, maar een regelrechte aanval er op. Nu nieuw is dat niet natuurlijk. Met de regelmaat van de klok staat er in de westerese cultuur wel iemand op die tabula rasa wil maken, de negentiende en twintigste eeuw worden zelfs grotendeels door dergelijke cultuuruitingen bepaald. Eén verschil nochtans, en daar toont Sanctorum zich een kind van zijn tijd: daar waar men vroeger een radicale breuk, compleet met bijltjesdag, wou maken met het verleden, pleit Sanctorum voor een zachte euthanasie: laten we gewoon capituleren, laat de jeugd het maar verder zelf uitzoeken en dat ze ons vooral niet lastigvallen in ons zelfgenoegzame, comfortabele coconnetje. Makkelijk natuurlijk, als ze geen besef hebben van het verleden kunnen die jongeren en latere generaties ons later ook nooit meer ter verantwoording roepen over ons falen. Als we geen les geven over Auschwitz kunnen ze zich gelukkig ook nooit meer afvragen hoe het ooit zover is kunnen komen.
Het pleidooi van Sanctorum volgen zal ons in ieder geval veel geld besparen: buiten wat elementaire zaken die je in de eerste drie jaren van het basisonderwijs leert, kan je de rest van het onderwijs maar meteen helemaal schrappen. Want uiteindelijk is dat hele onderwijssysteem, inclusief schijnbaar cultuurvrije vakken als wetenschappen en wiskunde, een puur product van onze cultuur. Weg ermee dus, laat ze het allemaal zelf maar uitzoeken, hun eigen leefwereld, dat is het enige dat in het onderwijs nog aan bod moet komen. Wie zei er daar ook weer iets over de navelstarende Vlaming? Met mensen als Sanctorum maken we van het navelstaren zelfs het uitgangspunt van ons onderwijs, want dat is blijkbaar het enige wat we jongeren nog moeten bijbrengen.
Ik zei het al, Sanctorum is niet echt origineel. De grote Kladderadatsch, de breuk met het verleden, is al vele malen verkondigd, in die mate zelfs dat het verkondigen ervan een onverbrekelijk element van onze cultuur is - iemand die graag naar Kandinsky staart zou dat toch moeten inzien. Alleen, de pogingen om die grote Kladderadatschen tot stand te brengen zijn telkens uitgelopen op de grootste verschrikkingen. En daarbij werd het verleden niet gewoonweg van tafel geveegd, het werd daarna terug opgeraapt, herkneed en als propagandawapen terug ingezet. Alleen wie voordien met dat verleden vertrouwd was, kon natuurlijk die ballon doorprikken. De avant-garde van het begin van de twintigste eeuw had inderdaad het einde van de cultuur en haar ondergang in de gruwelijke loopgraven van ‘14-’18 goed aangevoeld. Alleen leidden de pogingen van de toenmalige jeugd om een nieuwe wereld op te bouwen tot de Auschwitzen en andere gruwelen die voor Sanctorum zo onlosmakelijk met onze cultuur verbonden zijn. En dat zijn ze natuurlijk ook, het is maar de vraag of alles overboord kieperen uiteindelijk de goede methode zal blijken om die demonen te bedwingen.
Sanctorum verwerpt de cultuur eigenlijk op puur morele gronden: onze beschaving heeft naast “hoogstaande producten” ook de grootste gruwelen voortgebracht. En dat zal zo wel zijn, ongetwijfeld gaat dat voor iedere cultuur op, of het nu om de Europese, de Arabische, de Chinese… cultuur gaat, overal kan je naast het lijstje verwezenlijkingen een lijstje met mislukkingen en misdaden zetten. Alleen, cultuur geef je natuurlijk niet door uit morele overwegingen, wel omdat ze, of we dat nu leuk vinden of niet, bepaalt wie we zijn. En we kunnen misschien de illusie koesteren dat we door alles te vergeten uiteindelijk betere mensen zullen worden, dat zal niettemin een illusie blijven. Vroeg of laat komt de ware aard van het beestje boven, en dan is het misschien toch wel handig dat we minstens besef hebben van alles wat we in het verleden gepoogd hebben om de demonen te bedwingen - en dat is misschien wel de meest rudimentaire defintie die je van cultuur kan geven. Dus ja, zou ik zeggen, laat ze maar aanrukken, die Romeinse wettenmakers, die Duitse filosofen en die Griekse dichters - al was het maar omdat daardoor ook de kleinkinderen van Sanctorum zullen begrijpen wat hij met die laatste paragraaf bedoelde en niet zullen denken dat ze van een of ander vreemdsoortig marsmannetje afstammen.
20/09/2011 om 16:10
Overigens, in de wetenschappelijk literatuur is erg veel evidentie dat er een algemene stijging is in IQ doorheen de laatste generaties. Er kan veel gedebatteerd worden over de relatie IQ metingen en intelligentie, maar het stemt toch tot nadenken aangaande het dommer worden van de jeugd (het zou mij verbazen dat de jongeren van nu deze tendens stop zouden zetten of omkeren).
20/09/2011 om 16:56
Mijn beste Johan, het is ROGER Scruton (geen Robert)
Dirk
(eveneens filosoof etc..)
20/09/2011 om 17:07
Van dit soort fylosofisch gezwans wordt niet alleen de jeugd dommer…
20/09/2011 om 19:25
Dank aan Dirk om me dit te melden. De jeugd is niet dommer, de ouderen daarentegen…
JS
20/09/2011 om 23:25
Zo is het inderdaad. Scholen zijn er vooral om de kinderen van straat te houden, de ouders te laten werken, leraars werk te geven met veel nutteloze zaken en weinig nuttige zaken in kinderhoofden te stoppen. Het grootste gedeelte van de dingen die ik echt nodig had in mijn beroepscarrière heb ik pas na de school en universiteit geleerd. Ik zie het ook bij mijn zoon van 13 jaar. Een ontzettende dorst naar kennis over computers. Zet hem naast een programmeur en over drie jaar kan hij het even goed. Maar nee hoor, eerst braaf de middelbare school doen en dan hogeschool of universiteit, en dan pas de wereld in.
21/09/2011 om 09:35
De auteur maakt geen verschil tussen “de betere” en de jongeren die het moeilijker hebben.Zoals overal in de samenleving wordt het verschil tussen de “bovenste” helft van de samenleving en de “onderste” alsmaar groter.Zowel wat inkomen als levenskwaliteit betreft.Het is dan ook volkomen normaal dat de kinderen uit de betere milieus ook betere kansen hebben en hoger scoren.Het drama is dat de kinderen uit de lagere milieus het alsmaar moeilijker hebben.Het zijn juist die jongeren die het gemiddelde van de groep naar beneden halen.Daardoor hebben we de indruk dat het met de jeugd bergaf gaat.Voor een deel ervan is dat dan wel juist maar het gaat niet op voor het geheel.
Ik ben niet van oordeel dat de westerse samenleving afgedaan heeft.We moeten de moed hebben om ons aan te passen.Het is niet meer dan dat maar ook niet minder.
21/09/2011 om 09:42
Leuk artikel waar ik volmondig mee akkoord ga. De tegenstanders die hierboven aan het woord zijn gaan allemaal uit van een verkeerde premisse, namelijk dat kinderen enkel in contact kunnen komen met onze geschiedenis en cultuur als we hen er verplicht over onderwijzen. Naast het feit dat een verplicht instuderen helemaal niet gelijk is aan ook werkelijk iets leren (zie bvb de teloorgang van het Frans, ook bij ouderen waarbij het in werd gestampt of de leerling die zelfs na het bezoek van een AIDSpatiënt een week later toch maar duchtig voortging met wisselende en onbeschermde seks), klopt deze premisse simpelweg niet.
Ten eerste, wie in deze samenleving leeft, komt onlosmakelijk ook in contact met zijn geschiedenis en cultuur. Daar kun je simpelweg niet omheen. Gewoon door te leven, zul je al erg veel opsteken. Zo is het bijvoorbeeld ondenkbaar dat de holocaust ‘vergeten’ wordt. In onze samenleving zijn er nog te veel aanwijzingen die daar rechtstreeks naar verwijzen. Natuurlijk zullen sommigen deze aanwijzingen niet oppikken of kunnen plaatsen, maar zulke mensen zijn er nu ook al, in ons verplicht onderwijs. Dat heeft waarschijnlijk veel te maken met de mate van leergierigheid (waar klassieke scholen een echte aanslag op zijn).
Ten tweede, waarom geloven we niet dat mensen, jongeren iets uit zichzelf zouden willen leren, zonder hen daartoe te verplichten. Als jongeren zich ergens in interesseren zullen ze er wel degelijk iets over opzoeken en zo bijleren. Die kennis zal hen bovendien veel sterker bijblijven dan de zaken die ze verplicht op school moeten instuderen, ondanks hun desinteresse. Het zal bovendien niet enkel blijven bij kennis die hen interesseert, maar ook kennis die nuttig is, zullen ze opzoeken. Ook om die reden zullen gebeurtenissen uit het verleden niet snel vergeten worden. Het is immers nodig om hiervan op de hoogte te zijn om bepaalde aspecten in onze samenleving en cultuur te begrijpen (wederom, jongeren zullen willen weten wat de Holocaust is. Is het niet omdat het hun familie heeft getekend, dan wel omdat het in zovele films, boeken en andere cultuuruitingen voorkomt). Iedereen die later een job wil uitoefenen om geld te verdienen, zal alleen daarom al zaken willen bijleren. Of dit bijleren nu gebeurt op 6, 12, 18 of 35 jaar, doet er niet toe. We leren waar en wanneer we het nodig hebben. Het succes van de Sudbury-scholen in Amerika is hiervan het beste voorbeeld (hoewel ik besef dat ze andere negatieve punten hebben). Daar laten ze jongeren vrij te leren wat/wanneer ze willen. Ze leggen de leerlingen niets op en als deze een diploma willen halen, dan is dat hun eigen keuze (leraars zijn er wel om vragen te beantwoorden en oefeningen te geven, indien gewenst). Zulke scholen hebben al tal van succesvolle ondernemers en advocaten opgeleverd, echt dom zijn ze dan toch niet geworden door dit gebrek aan opgelegde leerstof.
Kortom, met de jeugd komt het wel goed. Ze zullen wel oppikken wat nog enig nut heeft in onze maatschappij en wat werkelijk interessant is. Wie gelooft dat de geschiedenis vergeten zal worden als deze niet verplicht wordt ingestudeert, geeft impliciet aan dat geschiedenis geen nut heeft…
22/09/2011 om 11:49
@Sven, merkwaardig toch dat al die landen waar kinderen nauwelijks toegang tot onderwijs hebben zoveel ontiwkkelingsproblemen kennen. In uw redenering zouden dat paradijzen moeten zijn…