Er is goed nieuws voor ons. Vakbladen schrijven dat 2011 een redelijk goed jaar is voor de kleinere boekhandels. Er is wél een probleem bij de grote ketens. Concurrentie, weet je wel. En in mindere mate de verlaging van de koopkracht (tot nu toe).

Borders, de tweede grootste boekhandelsketen in de VS, is deze zomer failliet gegaan. 399 filialen en 10.700 werknemers. Dichterbij, in Nederland, kwam onder andere Selexyz in zware problemen. Als een zelfstandige boekhandel sluit, denkt iedereen aan een kruidenier minder om de hoek. En elders komt er wel weer eentje bij. Maar een keten?

Monopolisering was toch een toverwoord? Ze hadden de markt ingepalmd en legden hun condities op. Het ei zou weldra een gouden kip leggen. De conglomeraten veegden honderden zelfstandige winkels weg. Tien jaar geleden schreven we artikels in de stijl van “monopolisering leidt tot verschraling van het boekenvak!” En “enkele tientallen boeken op megaoplagen naast duizenden die niet gezien worden: democratie is een illusie!”

Zelfstandige boekhandelaars zullen het beamen: niet het aantal filialen telt, wel de kwaliteit. Beter een gespecialiseerde buurtwinkel dan een warenhuis met selfscan. Nochtans had Borders mooie winkels en vakbekwaam personeel. Zelfs een assortiment naast de bestsellerstapels. Hun aandeelhouders zijn geen idealisten en eten boter bij de vis: omloopsnelheid en procenten. Borders’ allerkleinste filialen (ooit 1000!) werden lang geleden al gesloten en vervangen door enkele megastores. Wie dacht dat ketens het netwerk vergroten, zit ernaast.

Midlistcrisis en smartphones

We leven in een marketingdemocratie. Vandaag wordt ‘boek’ vervangen door ‘product’ en de ‘lezer’ is ‘consument’. Cultuur is economie geworden en die is in crisis. Boeken leren denken. Boeken zijn gebalde wijsheid. Hoe meer je leest, hoe groter de wereld wordt. Crisis zou hier taboe moeten zijn. Marketingapparaten verdoezelen die diversiteit. Ze zijn per definitie een gerichte tool om ‘consument’ Y met ‘product’ X te bestoken. “Midlisttitels brengen geen geld op en worden niet meer uitgegeven”, bekende vakmagazine Boekblad vorige week. Entertainment moet er zijn en de boekenmarkt is daar amper 8% van! Of hoe onze vrije gedachten gefnuikt worden door de mark(e)t(ing)democratie.

Boekhandels hoeven hier niet aan mee te doen. Oké, als enkel nog top-10titels uitgegeven worden, is het moeilijk kwaliteit bieden. En vertegenwoordigers met kennis van zaken zijn met uitsterven bedreigd. Gelukkig is er nog ruimte voor weerwerk en daarbij kijken we best ook eens over de eigen taalgrens. Dat is duur, hoge transportkosten, arbeidsintensief, maar de boekhandelaar kan in deze een toonaangevende rol spelen.

Een assortiment selecteren uit de wereldletteren kan een collectief proces zijn. Een eigen netwerk uitbouwen, crowdsourcing, samenwerken met organisaties, steunen op de kennis van lezers en opiniemakers om die duizenden onopgemerkte boeken hun verdiende aandacht te schenken. Als een magneet trekt de boekhandel mensen en ideeën aan, zowel virtueel als live. De boekhandel is een smart store: Abraham vindt er zijn mosterd. Dus beste lezer, kom of dotcom naar ons ma-za of 24/7. Koffie staat klaar en u ontmoet ongetwijfeld interessante mensen tussen de boeken.

To E or not to E

In Vlaanderen bedraagt het e-boek vandaag 0,3% van de totale boekenverkoop. In Nederland is dat 1,3% en in de VS meer dan 10%. In Amerika verkopen bestsellerauteurs als John Grisham al meer digitale boeken dan papieren edities. Slecht nieuws dus voor de boekverkopers die hun bonen te week leggen op de bestsellerlijsten. Want laat nu net diezelfde auteurs hun schrijfsels liever rechtstreeks aan de man brengen dan via een boekhandel te passeren. Marketingboys noemen dat een communicatieplatform: de uitgeverij zoekt een rechte weg naar de lezer; de auteur denkt “uitgeverij heb ik niet nodig” en zoekt ook een rechte weg naar zijn publiek. Pineut? De boekhandel, zo lijkt het.

Maar dat cowboyverhaal gaat natuurlijk alleen op in het geval van de bestsellerauteurs en de marketingmachine rond hen. In Vlaanderen wordt de (zelfstandige) boekhandel betrokken bij het e-platform en de digitale verkoop, t.t.z. we krijgen een bescheiden commissie op de verkoop van e-boeken. Hopelijk komen de uitgeversconcerns niet in de verleiding om dat netwerk uit te schakelen; ze zouden hun eigen ruiten ingooien. Zoveel Grishams zijn er nu ook weer niet in het Nederlandstalige gebied, en wie moet dan al die andere auteurs promoten? Juist, de boekhandels. Zonder boekhandels zijn de uitgevers de pineut. En zonder uitgevers komen auteurs evenmin aan de bak, want het www is wel héél groot opdat een kat haar jongen zou vinden.

Ook in de e-wereld geldt het motto: je boekhandel bezorgt je de krenten uit het brood, zorgt u voor de kaas op onze boterham. Hoe meer e-boeken, hoe meer speelruimte voor de boekhandel om zich te profileren en te specialiseren. Een e-gids voor de liefhebbers.

Digitalisering is geen natuurramp, het is een maakbare werkelijkheid. Dat nostalgische hobbyisme van de snuisterende lezer zal van alle tijden zijn, maar anders. Onze grootouders konden zich in hun stoutste fantasie geen e-reader voorstellen, laat staan e-ezelsoren! En wie had ooit gedacht dat de jeugd van vandaag met een moderne versie van een kleitablet zou rondlopen! Dat de digitale trein bolt, is zeker. Hoe snel en waarheen? We hebben geen glazen bol, maar je kan toch beter door de stuurcabine kijken dan uit het zijraam.

Beursgenoteerd

Onze jaarlijkse beursnotering is van 31 oktober tot 11 november. Boekenbeurs: plaats waar uitgevers de boekhandels omzeilen en hun producten à volonté rechtstreeks aan de consument slijten, aan volle pot. Waar slechts dranghekken u scheiden van uw favoriete TV-kok (Jeroen Meus in mijn geval) of fietsidool (ik kijk liever voetbal: Genk).

Ook de plaats waar enkele boekhandels hun specialisatie tonen. Waar een gezinsuitstap naar een boekenparadijs ongetwijfeld indruk maakt op de jonge lezers. Waar ouders hun kinderen de deugden van een “echt” boek leren kennen en achteraf hopelijk een boekhandel binnenstappen.

Diane Vangeneugden

boekhandel De Groene Waterman
www.groenewaterman.be

@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees ze dus - mod)