De herbestemming van kerkgebouwen is nu ook bij ons een realiteit. Dat blijkt uit een aantal recente artikels in de media. Wat ook blijkt uit die artikels, is dat het Vlaanderen en Brussel ontbreekt aan een gedegen visie.
De in de media aangehaalde voorbeelden van herbestemming doen vermoeden dat de toekomst van kerkgebouwen in de radicale ommekeer ligt. Van een strikt sacraal gebouw transformeert het kerkgebouw plots in een huls voor louter seculiere—niet zelden erg commerciële—gebruiken: een nachtclub, of dure lofts bijvoorbeeld. In de Brusselse Helmetkerk plant men zelfs een winkelcentrum. In het beste geval weet de achtergebleven geloofsgemeenschap een klein plekje te vrijwaren in het herbestemde gebouw om zich wekelijks terug te trekken voor de eredienst.
Dragers van herinneringen
Is het zinvol om die projecten te aanvaarden als de nieuwe norm? Allemaal verliezen ze de maatschappelijke betekenis van het kerkgebouw—en in het bijzonder van de parochiekerk—uit het oog. Die maatschappelijke betekenis is zeker niet meer dezelfde als die van het Vlaanderen van de jaren vijftig van de twintigste eeuw, maar dat neemt niet weg dat kerkgebouwen nog steeds bakens zijn die een gezicht geven aan dorpen en wijken en een zekere identiteit aan de omwonenden. Kerkgebouwen zijn bovendien dragers van herinneringen.
Via het systeem van de kerkfabrieken is het voortbestaan van parochiekerken tot op de dag van vandaag verzekerd, op enkele uitzonderingen na dus. De kerkfabrieken bevinden zich dan wel ergens in een schemerzone tussen kerk en staat, toch zijn het geen koude, laat staan neutrale partijen. Dat is zo omdat ze lokaal verankerd zijn, in het verenigingsleven bijvoorbeeld. De materie echter waarmee kerkfabrieken zich noodzakelijkerwijs (en onbezoldigd) moeten bezighouden is wel koud en kil: de administratie wordt er niet eenvoudiger op en ook (bouw)technische dossiers passeren de revue. Daardoor blijft er weinig energie over om acties te ondernemen met betrekking tot de eigenlijke kerntaak: het beheer van de parochiekerk. Er lijkt enkel de keuze te bestaan tussen het loutere ‘rekken’ van de bestaande toestand en het opgeven van de parochiekerk voor een andere bestemming. Beide pistes zijn gezien de omstandigheden begrijpelijk: de financiering van kerkgebouwen staat onder druk, waardoor de kerkfabrieken zich meer dan ooit moeten verantwoorden voor gemaakte kosten.
Opportuniteiten
Daar komt nog bij dat het publiek van de parochiekerken thuis blijft en de bisdommen kampen met een tekort aan voorgangers. Een herdenken van de parochiekerken dringt zich dus wel degelijk op. Maar dat hoeft niet te leiden tot een keuze tussen radicaal behoud en radicale verandering. Beide uitersten kunnen uiteraard, maar gaan voorbij aan het feit dat er meerdere opportuniteiten zijn.
In het brede midden van het spectrum tussen ‘radical stasis’ en ‘radical change’ (om de woorden van de Nederlandse architect Rem Koolhaas te gebruiken) bevindt zich een waaier van mogelijkheden. Die waaier is niet te onderzoeken met enkel ‘vorm’ en ‘functie’ als hulpmiddelen: de maatschappelijke betekenis van het kerkgebouw, de (al dan niet) inbedding ervan in de lokale gemeenschap, de concrete vragen naar ruimte vanuit die gemeenschap, het moet allemaal in rekening gebracht worden. Een dergelijke analyse zal aantonen dat er belangrijke verschillen zijn tussen stad en land. Het probleem van de leeglopende parochiekerk tekent zich vandaag namelijk het duidelijkst af in de rand van de grote steden (de centrumkerken blijven werken als toeristenmagneten) en in uitgestrekte landelijke gemeenten met weinig inwoners.
De Nederlandse aanpak?
In de recente visienota ‘Een toekomst voor de Vlaamse parochiekerk’ spreekt bevoegd minister Geert Bourgeois zich (onder andere) uit voor nevenbestemming en dat is zeker een stap in de goede richting. De minister roept ook alle betrokken partijen op om samen, per stad of gemeente aan tafel te zitten en na te denken over de toekomst van alle parochiekerken binnen het grondgebied van de desbetreffende stad of gemeente. Het is echter net die gehanteerde schaal van het gemeenteniveau die doet vrezen dat kerkgebouwen inderdaad getaxeerd zullen worden als loutere gebruiksvoorwerpen met een bepaalde verkoopswaarde — de Nederlandse aanpak om het met een boutade te zeggen — zeker in die steden en gemeenten die beschikken over een groot aantal parochiekerken.
Vlaanderen en Brussel hebben heel wat architecturaal talent. Een nieuwe generatie architecten die begrijpt dat het heil niet ligt in de tabula rasa en vervolgens de iconische nieuwbouw dient zich aan. Architecten zien nu in dat de levensduur van een gebouw verder reikt dan het moment van oplevering. Een slim herprogrammeren van een bestaand gebouw—een exemplarisch voorbeeld is de transformatie van een oud Schaarbeeks fabriekspand tot het kunst- en educatiecentrum voor kinderen ‘ABC-huis’ — heeft vaak meer effect dan nieuwbouw.
Betrekkelijk kleine ingrepen, in de maatschappelijke sfeer en op maat van de dorps- of wijkbewoners, die bovendien kunnen co-existeren met de katholieke eredienst en andere diensten van zingeving, vormen een mogelijke oplossing voor de vele parochiekerken in Vlaanderen en Brussel. Maar daarvoor is een open blik nodig; alle betrokken partijen zullen toegevingen moeten doen, zoals ook bleek tijdens het symposium ‘kerk her(be)stemmen’ van 18 november 2010, georganiseerd door de onderzoeksgroep ArcK in Hasselt. Zo beschouwd is het vreemd dat er vandaag nog nieuwe dorpshuizen en parochiecentra gebouwd worden, want die gebouwen geven net onderdak aan een programma dat erg geschikt is voor de parochiekerken.
Prof. dr. Sylvain De Bleeckere is filosoof, docent aan de het departement Architecture van de Provinciale Hogeschool Limburg en onderzoeker aan het onderzoeksinstituut ArcK
Roel De Ridder is architect en onderzoeker (doctoraatsbursaal) aan het onderzoeksinstituut ArcK van het departement Architecture van de Provinciale Hogeschool Limburg
@Allen: reageren op dezebijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees ze dus – mod
01/11/2011 om 16:00
Het zou leuk zijn als historische kerken in stadscentra een herbestemming tot (overdag) vrij toegankelijke stilteruimte krijgen, als plek waar mensen zich even uit de maatschappij kunnen terugtrekken. Natuurlijk is dat niet voor elke kerk haalbaar. Voor de andere gebouwen hoop ik in ieder geval dat de buitengevels behouden blijven, wat ook de nieuwe functie zal zijn. Op dat vlak hoop ik dan weer dat de kerkelijke overheid zich soepel opstelt en er bvb niet voor kiest een kerk nog liever te laten afbreken dan ze een “niet-sacrale” bestemming te geven. Want dan zouden er binnen 100 jaar wel eens bijna geen meer kunnen zijn…
01/11/2011 om 16:18
Misschien moeten we toch aanvaarden dat een beperkt aantal historisch en architectonisch weinig belangrijke kerken ‘volledig verloren gaan’ door seculaier gebruik, zodat we de middelen volledig kunnen benutten voor de andere kerken.
Het lijkt mij daarnaast ook belangrijk dat een aantal kerken waar nauwelijks of geen kerkdiensten meer doorgaan, toch nog ter beschikking blijven van mensen die de stilte komen opzoeken. Ik ervaar het persoonlijk als een gemis dat de kerk waar ik (als niet kerk-ganger) vroeger vaak in stilte ging zitten, gesloten werd en omgebouwd werd tot ‘praktische ruimte’. Stilte wordt schaars in een stad.
Verder pleit ik ook voor respect voor de vaak zeer mooie kerkgebouwen met hun lange geschiedenis. Zulke gebouwen laten ombouwen tot plaatsen van commerce lijkt mij vloeken.
Maar ik mag vooral ook hopen dat er een goede visie komt… met dank voor dit schrijfsel van de heren De Bleeckere en De Ridder.
02/11/2011 om 10:31
Gebouwen die hun nut verliezen, moet ofwel afgebroken worden, ofwel een nieuwe, passende economisch verantwoorde bestemming krijgen. Waarom zouden kerken hierop een uitzondering maken?
Een winkel zonder klanten heeft geen enkel nut.
Liefst zo snel mogelijk. Al was het maar om al dat nutteloos gepalaver te vermijden.
Er hoeven geen kerken kunstmatig open gehouden te worden waarvoor duur moet betaald worden voor onderhoud en renovaties, terwijl subsidies voor échte kunst en cultuur resoluut onder het mes moeten, wegens besparingen en oneconomisch.
De kunst die zich (dikwijls onterecht) in kerken bevindt kan dan naar de musea.
02/11/2011 om 11:49
De vergelijking met Nederland loopt wel enigszins mank. In ons land zijn de meeste kerken er voor de katholieke eredienst. Dat betekent kerken met veelal rijke interieurs (altaren, biecht- en andere spreekgestoeltes, beelden, schilderijen, lambriseringen,…), terwijl in het protestantse Nederland de meeste kerken net worden gekenmerkt door de sobere inrichting (eigen aan het protestantisme) met nauwelijks meubilair.
Voor het overige is het belangrijk dat men probeert rekening te houden met intrinsieke erfgoedwaarden. Dat betekent, zeker in dit soort gevallen, dat herbestemming niet mag verworden tot een soort van ‘zie eens wat ik allemaal durf verhaal’, weliswaar spectaculair maar totaal niet aangepast.
Vandaar dat de weinige goede voorbeelden zoals de boekhandel in Maastricht zo inspirerend zijn. Hier is men vertrokken van de waarde en de kracht van het gebouw en werd de aanpassing aan de nieuwe functie ondergeschikt gemaakt. Net daardoor is de visie zo sterk…
02/11/2011 om 12:21
Uit het gedicht Church Going van de Engelse dichter Philip Larkin (interessante lectuur in dit verband):
A serious house on serious earth it is.
Zo moet het ook maar blijven. Ik sluit mij aan bij wat Koen V. opmerkt in de vorige reactie.
02/11/2011 om 18:08
Laatst waren we in Philippine (NL), en aten er bij mooi weer op een terras op het kioskplein. Vanaan onze tafel zagen wij 2 kerktorens in dat toch kleine dorp met weinig inwoners. Toen wij de dienster hiernaar vroegen, zei ze dat het een katholieke en een protestantse kerk was. “De katholieke stond te koop,” zei ze. “Geïnteresseerd? Liefst geen concurrerend restaurant in onderbrengen”, vervolgde ze.
Eigenlijk deed ons dat een beetje huiveren: waarom blijft die protestantse bestaan en wordt die katholieke verkocht? Wij stelden ons een pastoor voor die daar waarschijnlijk jaren eenzaam en met bezieling pastoraal werk heeft verricht, en nu wegens gebrek aan belangstelling zijn kerk heeft moeten verlaten. Kleine drama’s zitten erachter, maar niemand schijnt zich hiervan bewust te zijn. Dat de katholieke kerk door velen wordt verguisd, is een gevolg van kortzichtigheid. Vele geestelijken waren en zijn nog integere mansen met een ideaal.
Zal het zoveel beter zijn met de geplande moskeeën? Wij vinden van niet, omdat deze in onze cultuur moeilijk passen. Wij hebben heimwee naar onze jeugdjaren, waar kerk en katholieke school een belangrijke plaats innamen in ons leven.
02/11/2011 om 21:09
mijn naamgenoot JohanW. schrijft:
” Zal het zoveel beter zijn met de geplande moskeeën? Wij vinden van niet, omdat deze in onze cultuur moeilijk passen. Wij hebben heimwee naar onze jeugdjaren, waar kerk en katholieke school een belangrijke plaats innamen in ons leven.”
Johan, je schrijft daar Wij-misschien beter dat je daar het woordje ik schrijft. Voor wat staat ‘wij’?’.
Waarom zou een moskee niet inte passen zijn in onze maatschappij. Er zijn zovele dingen veranderd en aangepast tgo. de jaren 50.
De christelijke godsdienst die jij belijdt schrijft verdraagzaamheid voor tgo. de medemens. Dat hebben die priesters on Westerlingen geleerd als we jong waren. Waarom dan ‘geen’ inspanning doen om ook de moskeeën met de moslims een plaats te geven in onze maatschappij. We (om dan ook maar eens in de meervoudsvorm te spreken) doen er niet goed aan om die Islamgodsdienst geen enkele plaats te willen geven in ‘onze’ maatschappij Johan. We doen er onszelf en die moslims geen goed mee om steeds maar een dam, een blok te vormen tegen ‘hen’ die ook maar mensen zijn, wiens opvoeding nu éénmaal als moslim is verlopen. Als jij daar was geboren zou je ook een moslim zijn. Ik ben hier in belgië geboren en in een katholiek gezin opgevoed. Naar een Kerk gaan doe ik al heel lang niet meer, omdat ik die heren uit die Kerk mij niet au serieux hebbengenomen. Omdat zij mij inhun daden niet de juiste weg hebben gewezen, niet de daad bij het woord hebben gevoegd. Ieder spreekt voor zichzelf, jij ook vanuit jouw ervaring.
02/11/2011 om 22:57
als het niet meer gebruikt wordt afbreken ze breken leegstaande woningen ook af of geef ze aan een andere godsdienst die in ons land wel opkomt
03/11/2011 om 11:38
Wat er nu aan het gebeuren is, staat beschreven in de Bijbel. Men verandert de huizen van het geloof in andere bestemmings
huizen… Hopelijk beseft men dat hierdoor enkel de komst van O.L.H. drastisch versneld wordt… Nog zo’n 56 jaren schat ik
hebben we nog te gaan als gewone stervelingen…