De plotse aankondiging door de Griekse premier Giorgos Papandreou om een referendum te houden over de beslissingen genomen op de Europese top van 26 oktober zorgde voor een heuse politieke aardbeving in Athene en in gans Europa. Een golf van ongeloof en woede overspoelde Europa, maar geloof me vrij, ook Griekenland.

Vorige week maandag verraste de Griekse premier vriend en vijand met dit voorstel. Hoewel het woord volksraadpleging al enige maanden circuleerde in het politiek gegoochel van Papandreou, had het nog geen concrete vorm aangenomen. En nu, enkele dagen na een eerder positieve Europese top voor Griekenland, deze ultieme pokerzet.

Papandreou weet van geen hout pijlen maken, dat was de eerste analyse, zowel in de Griekse als in de buitenlandse pers. Door deze beslissing zette hij zowaar de toekomst van de eurozone op de helling. Waarom deed hij dit en vooral waarom juist nu?

Politieke verantwoordelijkheid

De huidige socialistische PASOK-regering heeft na twee jaar aan de macht te zijn nog maar een nipte meerderheid in het Griekse parlement. In de peilingen ligt het ver achter de conservatieve oppositiepartij Nea Dimokratia. De leider van de N.D., Antonis Samaras, is van het begin van de Europese reddingsoperatie fel gekant tegen de aanpak die de trojka (de vertegenwoordigers van de Europese Commissie, de E.C.B. en het I.M.F.) voorstelt. Volgens hem onderhandelt Papandreou niet voldoende, aanvaardt hij blindelings wat Europa hem oplegt, is zijn beleid niet opgewassen tegen de speculatie van de beurzen. Maar op de vraag wat dan wel de juiste aanpak zou moeten zijn, blijft het antwoord van Samaras eerder vaag.

Als Papandreou de hem voorgeschotelde beslissingen van de Europese top van 26 oktober analyseert, begrijpt hij al snel dat de uitvoering hiervan politieke zelfmoord is.

Wat die besluiten precies inhouden, welke extra maatregelen ze voor de Griekse burger met zich zullen meebrengen, daar lost de Griekse regering niet veel over. Met de kwijtschelding van een groot deel van de staatsschulden pakken regeringsleden graag uit, maar over de precieze invulling van het hiermee gepaarde strenge toezicht dat Europa voortaan in Athene zal uitoefenen, blijft het mistig in Athene. Op vragen als: welke extra belastingen zal de gewone Griek moeten ophoesten wanneer het uitvoeren van de bewuste Europese besluiten niet tot op de letter zal gebeuren, hoelang gaan die strenge besparingen en loonsverminderingen nog duren, wanneer gaan er in Griekenland jobs gecreëerd worden en vooral hoe…. daar krijgt de gewone Griek geen duidelijk antwoord op.

Meesterzet?

Vanuit deze optiek lijkt het voorstel/dreiging van Papandreou om een referendum te organiseren eerder een meesterzet om zijn hachje – en dat van zijn partij - re redden. Hierdoor dwingt hij zijn politieke opponent eindelijk eens duidelijk stelling te nemen aangaande het al dan niet aanvaarden van het Europese reddingsplan.

Bovendien speelt hij met die volksraadpleging de uiterst hete aardappel door aan “het gewone volk”. De meest zuivere vorm van democratie.

Hevige reacties

Wat de Griekse premier niet had verwacht was de heftigheid van de kritiek die hij meteen over zich heen kreeg. Toen hij woensdagavond op het matje werd geroepen door de tandem Merkel –Sarkozy in Cannes, in de marge van de G-20, was dat niet om een gouden palm in ontvangst te nemen. Voor het eerst stellen verschillende Europese leiders openlijk dat Europa Athene wel degelijk wil helpen, maar dat de euro ook verder kan zonder Griekenland.

Ook in Griekenland, en zelfs binnen zijn eigen PASOK-partij, was niet iedereen het eens met het organiseren van deze volksraadpleging. Al vlug besloot hij het plan op te bergen, maar ondertussen had Samaras wel mooi verklaard dat ook zijn partij de Europese maatregelen aanvaardt. Weliswaar op voorwaarde dat Papandreou opstapt, dat er een overgangsregering komt met als enige taak het goedkeuren van de beslissingen van de Eurotop, en dat er meteen verkiezingen worden uitgeschreven.

Politieke chaos

De chaos die zal ontstaat indien geen enkele partij een absolute meerderheid behaalt - zeer aannemelijk op basis van recente peilingen- is niet te overzien.

Het uitschrijven van vervroegde verkiezingen leek bijgevolg geen optie voor Papandreou. Daarom vroeg hij het vertrouwen van het parlement, of beter gezegd van zijn eigen PASOK-fractie, want alle andere partijen waren sowieso tegen. Een negatieve uitkomst had meteen verkiezingen betekend.

Na dagenlang overleg met zijn eigen dissidente parlementsleden, schonk de PASOK-fractie hem afgelopen vrijdagnacht uiteindelijk het vertrouwen ( 153 stemmen voor, 145 tegen, 2 onthoudingen), niet om verder te regeren, maar om een soort overgangsregering op de been te brengen, die de Europese maatregelen zou goedkeuren, en als alle details hieromtrent uitgewerkt zijn, in het voorjaar, verkiezingen te organiseren.

Nadat hij eerst minutenlang de Nea Dimokratia alle verantwoordelijkheid in de schoenen schoof voor de belabberde economische toestand die zij tijdens de vorige regeerperiode hadden veroorzaakt, verklaarde Papandreou in zijn dramatisch slotbetoog dat hij bereid was om zelf een stap opzij te zetten.

Boos verwierp oppositieleider Samaras iedere vorm van samenwerking en eiste hier en nu verkiezingen. Een consensus tussen de twee grootse partijen leek ver weg . Partijpolitiek boven nationaal belang, Griekse politiek in de zuiverste zin.

Terwijl net een meerderheid van de Griekse bevolking een samenwerking verlangde tussen alle partijen, liefst aangevuld met experts van buiten het politieke toneel. Een echte regering van nationale eenheid. Het geloof van de Griekse burger was tot ver in de Hades gedaald.

Is er een andere weg voor Griekenland dan de Europese weg, die het land nu bewandelt? Het logische antwoord hierop is uiteraard óchi (neen). De Griekse politici lijken echter niet in staat om het land terug op de rails te krijgen. Niemand kan en/of wil de verantwoordelijkheid dragen om de nodige hervormingen door te voeren. Het plaatsen van partijpolitieke en persoonlijke belangen boven het nationaal belang moet eindelijk eens afgelopen zijn. Kan Europa ons hierbij helpen?

En kijk onze gebeden werden meteen verhoord. Als een echte Deus ex machina, discreet maar streng, daalt daar eurocommissaris Olli Rehn neer, die er geen doekjes om windt. De twee Griekse politieke vechthanen vormen voor maandag – voor de vergadering van de eurogroep – samen een overgangsvergadering , anders is het euroliedje uit voor Griekenland. En kijk …..

(Dit is een lichtjes gewijzigde versie van een opiniestuk dat vandaag, maandag 7 november in De Morgen gepubliceerd werd)

Ioannis Georgakopoulos

(De auteur is docent Nieuwgriekse taal aan de K.U.L. en de Lessiushogeschool in Antwerpen)

@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees ze dus - mod