Nogal wat filosofen stellen onze tijd in het teken van het verlies van het tragische levensgevoel. De consumptiemaatschappij, de ontwikkeling van de sociale zekerheid, de langdurige afwezigheid van oorlog in het Westen en vooral de verlenging van de levensduur van mensen zouden het besef van de broosheid van het mensenleven uit ons bewustzijn hebben verdrongen. Dit staat dan in tegenstelling tot vroegere maatschappijen en tijden, toen mensen voortdurend leefden met het gevoel dat de hemel op hun hoofd kon vallen, dat het lot zich tegen hen kon keren en dat daar niets aan te doen was. Het vooruitgangsoptimisme, het vertrouwen in de mogelijkheden van de techniek ook, is in de plaats van het tragische gekomen. Als we een probleem hebben, dan stellen we de vraag: ‘Waar is de specialist die dit kan oplossen?’ En als dat niet lukt, dan worden we boos.
Geschokt optimisme
De recente financiële crisissen hebben dit optimisme geschokt. Plots realiseren we ons dat geld een menselijke institutie is, even vergankelijk als alle andere menselijke instituties, dat banken en zelfs staten kunnen failliet gaan, dat het ondenkbare denkbaar is. Om te kunnen functioneren heeft geld vertrouwen nodig, een oneindig groot vertrouwen zelfs. We vertrouwen erop dat onze kinderen het geld dat we in ons actieve leven sparen later, als we op pensioen zijn, zullen aanvaarden. En die kinderen zullen dat enkel doen als ook zij er zeker van zijn dat hun kinderen hetzelfde zullen doen. Als verwacht kan worden dat - al was het maar ergens in de verre toekomst - een generatie het geld van zijn voorgangers niet meer zou aanvaarden, dan is dat onmiddellijk een bedreiging voor het monetaire vertrouwen hier en nu.
Dat vertrouwen is nu geschokt. Wie een beetje lucide is weet dat de staatsgarantie voor bankdeposito’s tot 100.000 euro niet veel meer zal betekenen als het echt slecht gaat, dat wil zeggen als er echt een financiële systeemcrisis op wereldvlak uitbreekt. En sowieso zullen regeerders in de verleiding komen om de reusachtige overheidsschuld die nu wordt opgebouwd, onder andere door het overnemen van dubieuze leningen van banken en private actoren, niet door besparingen, maar door inflatie te reduceren. Inflatie, dat betekent dat het geld dat we nu sparen voor ons pensioen later minder waard zal zijn.
Meer van hetzelfde
Economen hopen op een zachte landing van de internationale conjunctuur. Geen drastische afschrijving van de dubieuze schulden, met een al even drastische contractie van de economische groei tot gevolg, maar een sanering die de groei niet in gevaar brengt. Dit is gevaarlijk omdat men met deze strategie meer van hetzelfde doet. Het probleem is de gezwollen schuldenlast die in de wereldeconomie is opgehoopt en daar doet men nu nog een schep bovenop. Op die manier blijft men flirten met de grote systeemcrisis.
Crashes
Het bewustzijn te leven op de rand van de catastrofe is ons niet helemaal vreemd. Na de tweede wereldoorlog ging een siddering door de wereld toen men zich ging realiseren dat voortaan de mens zichzelf kon uitroeien door een kernoorlog. En de voorbije decennia was er de ecologische crisis. Wellicht is die een ernstiger bedreiging voor de wereld dan de financiële perikelen, maar zo wordt het niet altijd gepercipieerd. Als puntje bij paaltje komt zijn mensen meer bezorgd om hun bezit, hun zuur verdiende spaarcenten, dan om een relatief onvatbare bedreiging van de klimaatregeling bijvoorbeeld. Toch is dit alles in onze geesten gaan resoneren. Het zijn niet alleen de beurskoersen of het klimaat die kunnen crashen. Plots lijkt de mogelijkheid van een crash overal op de loer te liggen. Mensen om ons heen raken in depressie of krijgen een kankerdiagnose. Hun lieve echtgenoot of echtgenote wordt hun ex. En ja, het kan zo plots omslaan. De hemel kan eensklaps op ons hoofd vallen.
Toch is er een verschil tussen die persoonlijke crashes enerzijds en de mogelijke ecologische catastrofe of de financiële systeemcrisis anderzijds. Persoonlijke crashes zijn vaak pure pech. Maatschappelijke catastrofes daarentegen lijken het gevolg van een ketting van menselijke beslissingen die op het ogenblik dat ze genomen werden vaak de enig mogelijke leken, maar die in feite het gevolg waren van tunneldenken. We hadden collectief andere keuzes kunnen maken, of we kunnen het nog steeds, maar we hadden en hebben niet de moed om het te doen. We weten sinds 2008 dat we spaarbanken en zakenbanken weer moeten gaan scheiden, waarbij de eersten alleen veilige beleggingen doen en de tweede ook op de beurs kunnen opereren en meer speculatieve transacties kunnen doen. We hadden een Tobinbelasting kunnen invoeren en beloningssystemen voor CEO’s kunnen invoeren die de lange eerder dan de korte termijn belonen. Vele van de beste economen hebben dit verdedigd, maar onze politici zijn bezweken voor het lobbywerk van de grootbanken.
Woede
We leren opnieuw wat mensen altijd al wisten, dat we leven op de rand van de catastrofe. Dit is geen doemdenken, geen pessimistisch perspectief ook. Een mogelijk verlies van een stuk van onze spaarcenten brengt de meesten onder ons allicht nog niet tot de bedelstaf. Bovendien: wie weet heeft van de broosheid van het leven meent daarom nog niet dat de catastrofe onvermijdelijk op ons afkomt. Leven op de rand van de catastrofe betekent dat het kan kantelen in de ene of in de andere richting. Een relatief zacht landing is inderdaad mogelijk. Maar het kan ook anders uitdraaien. De meest lucide economen geven toe dat ze het zelf niet weten. Het probleem is dat gewone mensen al evenmin als wetenschappers en filosofen weten hoe ze met deze onzekerheid moeten omgaan.
Men voelt evenwel een donkere woede groeien, niet alleen bij de indignados, maar ook bij al die mensen die ooit in volle vertrouwen, gedachtenloos bijna, hun geld hebben toevertrouwd aan Bacob, Gemeentekrediet, de Generale, de bank van hier… Ze kennen Bertold Brecht niet meer, maar ze geven hem wel gelijk: ‘Er zijn twee soorten schurken, diegenen die banken beroven, en diegenen die banken opgericht hebben.’ Dit is geen kwestie meer van links of rechts. De financiële crisis en de ecologische crisis bedreigen rijk en arm. De kleur van de woede – dat wisten de oude Grieken al – is zwart. Wie woedend is ziet geen kleuren meer, geen nuances. Het zwart slorpt alles op. Aristoteles beschrijft in zijn passieleer de woede als een overweldigende emotie. Zoals een duiker die van een rots springt zijn vlucht niet meer kan stoppen voor hij het water raakt, zo ook kan woede niet meer gestopt worden als ze eens losbreekt. Laten we hopen dat deze woede de juiste objectieven kiest.
Antoon Vandevelde
(De auteur is hoogleraar aan het Centrum voor Economie en Ethiek en Hoger Instituut voor Wijsbegeerte van de KU Leuven.)
@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees ze dus - mod
09/11/2011 om 13:53
Beste Antoon,
Zelfs voor een leek zoals ik is dit een begrijpbaar stuk. Zoals ik het zie heb je de onstopbare evolutie van de mensenwereld tov van de aarde en al haar bewoners en daar lijnrecht tegenover de neerwaartse evolutie van alleen de mensenwereld die zichzelf nefast de verdoemenis in helpt. Nu maar hopen dat we nog enkele verlichtende geesten op deze aardkloot hebben rondlopen die de meute van zo’n neerwaartse spiraal kunnen weerhouden. Redden wie zich redden kan?
Alvast proficiat met je mooie stuk!
Gert
09/11/2011 om 15:18
Laten we hopen dat de woede nog kan bedwongen worden, want geweld neemt altijd onschuldigen als slachtoffers en wraak regelt niks.. Wel, ik heb altijd beseft dat deze welvaar relatief is en geen verworven recht… hier kan in bepaalde omstandigheden evengoed hongersnood toeslaan, zeker met een bevolkingsdichtheid die europa zelf niet meer kan voeden..
het is ten andere ook een gegevenheid in de geschiedenis dat de grote rijken of beschavingen meestal zich bewust zijn van hun eigen ondergang het voor hun ogen zien gebeuren, maar niet in staat zijn om handelend op te treden.. Zij die hopen dat het Kapitalisme zal verdwijnen; het kapitalisme zal ons overleven, en gewoon naar andere oorden trekken.. Zet jezelf maar schrap voor een samenleving met een levenstandaard zoals in Ierland in de jaren 60, ik neem dat voorbeeld bewust, omdat ik eveneens geloof dat er geweld zoals in ierland zal gebeuren; een overheid te zwak om het geweld te onderdrukken (wegens ongeloofwaardig en omdat de mensen de overheid niet meer als representatief aannemen - de schurken dus- )maar (gelukkig) te sterk om een yougoslaviê scenario te voorkomen. Woedende en gefrustreerde jongeren, waarvan de besten uitwijken naar de nieuwe industrieën en de mindere kwaliteit achterblijft, kijk maar naar Ierland..
Geld niks meer waard, maar grond levert vissen, kippen, en aardappel en groentetuintjes.. Misschien ook de spreeuwpotten terug installeren?
09/11/2011 om 15:26
Antoon, denk ik. Zwevegem?
“Vertrouwen”, dat zie je juist, is voor veel een basisvoorwaarde. De catastofe voor mij is dat zulk vertrouwen bijna weg is. Vooral omdat dit terecht is. Niet onherroepelijk nochthans. In politieke macht en beleid, in instellingen zelfs soms in de wetenschap.
Te Gent, mei ‘68″, liep ik te leuren met de boodschap “Geen macht zonder verantwoordelijkheid”. Ik moet een verre ziener geweest zijn. Maar bleef het wel beleven in mijn carrière die nihil werd.
Ik ben altijd iemand geweest die naar oplossingen zocht en ze verkondigde. Meestal volgde enkel onbegrip. Geen macht heeft zich ooit zelf afgegeven.
Speelt u het niet te veilig door geen oplossingen aan te reiken? Of is dat de rol niet van de filosoof?
U spreekt wazig over de “systeemcrisis”. Waarom schreeuw je het niet uit?. En geef de oplossing(en) zoals ik er een ken nml. Corporate Governance. O.a. “lobbywerk” zal dan geen verkeerde impact meer hebben.
Ik denk, tenslotte, dat u het effect van overbevolking nogal onderschat ( ook in vroegere geschriften). Om te beginnen is daarvoor een neutrale mondiale organisatie nodig. Ze zal eerst jaren ondervragen wat haar doelstelling zal zijn.
09/11/2011 om 15:31
Een veel eenvoudigere verklaring is dat de hebzucht van ieder van ons ,waaruit automatisch het non-respect voor de ander blijkt,ons naar de afgrond brengt.De hebzucht is alom tegenwoordig van onterechte steuntrekkers tot bankiers en politiekers.
Iedereen moet altijd meer en groter en nog meer en nog groter,dat houdt eens op.De grenzen worden duidelijk zichtbaar.
09/11/2011 om 16:30
Bovenstaande opinie geeft tussen de regels duidelijk de verwijzing dat we hier in werkelijkheid staan tegenover een strijd van goed en kwaad! Tja, dat veel verguisde maar toch al oude instituut kerk was en is helaas nog niet zo verkeerd, wanneer zij spreekt van de strijd van het kwade (Satanas) en het goede (vertegenwoordigd door de Heer Jezus Christus). Terecht merkt de schrijver naar mijn mening op dat het kwade sterk de overhand heeft gekregen in alle financiele instituten en het handelen daarvan. In feite hebben deze de wereld overgenomen, omdat wij door de jaren heen steeds inadequatere regeerders hebben verkozen (zoals onze onvolprezen Jean-Luc en vele anderen), die er meer en meer belang bij kregen die financiele instituten hun gang te laten gaan.
Dit heeft practisch de gehele wereld op de rand van een financiele crisis gebracht, waarbij de krach van 1929 een dorpsfeestje zal zijn. Ik persoonlijk geloof niet dat we het evenwicht nog lang kunnen handhaven. De schuldenbergen zijn zo groot geworden (zie Griekenland en Italie als voorbeelden, maar men moet ook niet de interne schuldenberg van Cina niet vergeten) dat ze doodeenvoudig niet meer aflosbaar of beheersbaar zijn en daarmede het gehele systeem van ‘de lamme helpt de blind’ in de afgrond sleept.
Zijn er nog mensen, die in dit late uur nog redding kunnen bieden. Oh ja, die zijn er wel, maar ze zouden wel gek zijn eraan te beginnen. Ze moeten dan die hele leugenkast ontmantelen, waaruit de gemiddelde burger thans nog z’n nachtrust haalt! Denk maar eens aan de uitspraak van onze geachte Heer Leterme: “Dexia zal de Belgische belastingbetaler geen cent kosten”. Vergelijk dat eens met de uitspraak van prof. Carl Devos (hoogleraar in de economie) die zegt: “Het Dexia debacle zal elke Belg nog zeer, zeer veel geld kosten” en met de persberichten dat de steeds beter gaande Dexia bank zich nu een kwartaalverlies laat opschrijven van 6,2 miljaard met “more to come”.
Facit: Een kundige genezer, die we echt wel hebben, zou in al deze leugens gaten moeten prikken zo groot als het “Place de la Concorde”. Verder zou hij die hoogst onkundige en veelal van eigenbelang druipende politici moeten ontmannen en naar huis sturen, om een werkelijk kundig zakencabinet op de been te brengen, wat vele ‘heilige huisjes’ zal moeten slachten, zoals b.v. de index (Oei.,… wat heb ik nu gezegd??). Moeten we hopen op zo’n scenario, ja, het is de enige oplossing, maar het is oh zo ver verwijderd van de dagelijkse realiteit van palaverende politici en blunderende banken. Dus: “Zo gaat Jantje naar de bliksem toe…”.
09/11/2011 om 18:04
@Dirk Taselaar:
” … en met de persberichten dat de steeds beter gaande Dexia bank zich nu een kwartaalverlies laat opschrijven van 6,2 miljaard met “more to come”
Hoewel ik het volledig met je eens ben dat het redden van Dexia uiteraard veel geld gekost heeft (en wellicht nog zal kosten) aan de Belgische belastingbetaler, staat het bovenstaande daar los van. Dat verlies is voor de Dexia Groep, waartoe Dexia Bank België niet meer behoort. De Staat heeft de bank net uit die groep gehaald omdat die groep zo verlieslatend is/was, terwijl Dexia Bank België op zich vrij gezond zou zijn.
Aangezien Dexia Bank België niet meer op de beurs noteert, weet ik zelfs niet of die nog verplicht is om kwartaalresultaten te publiceren (al moet dat wel via een parlementaire vraag op te lossen zijn, veronderstel ik)
09/11/2011 om 18:46
@ Samson Rita : egoïsme is inherent aan de levende wezens. Soorten die dat niet vertonen sterven vanzelfsprekend uit.
We moeten er mee leven en dit via regels ( ja, ja, wat anders ?) in toom houden.
09/11/2011 om 20:34
Elke eeuw hetzelfde liedje.
Bankiers maken telkens weer dezelfde fout : hebzucht.
Resultaat is steeds hetzelfde : papier wordt waardeloze troep.
Er zullen 2 soorten mensen zijn na deze crisis : armen en rijken.
Maar het zullen niet dezelfde rijken zijn als die van nu.
Doe zoals de Chinezen , Indiërs en onze eigen ECB : zet je spaarpot om in goud en stap uit het ponzi- banksysteem !
09/11/2011 om 23:44
Dat de catastrofe al begonnen is blijkt niet alleen uit de dagelijkse berichten over extreme weersomstandigheden zowat overal, maar ook uit het vandaag gepubliceerde IEA rapport : wij stevenen af op een desastreuze opwarming van de planeet én op een energiecrisis. De economische gevolgen van dit aangevatte scenario zijn amper becijferbaar, maar vooral chaotisch.
Een konsekwent programma voor een georganiseerde krimpeconomie, dringend noodzakelijk om de kwaadaardige koolwaterstoftweeling - de oliepiek en het broeikaseffect - te bezweren alsook de andere aspecten van de planetaire totaalcrisis, blijft opvallend ontbreken in het publieke debat en al helemaal in de politieke programma’s hier en elders.
Enige overlevingskans voor de mens vrijwaren, a fortiori een menswaardig bestaan, veronderstelt een decimering(!) van het huidige energie-en gronstoffenverbruik, in de eerste plaats van energie op basis van fossiele brandstof, maar ook van andere vormen.
Wie een beter voorstel denkt te hebben om daartoe te komen dan een zware energieheffing, vanaf een bepaald minimumverbruik aan te rekenen ( maar wel vanaf de eerste liter aan de pomp en met een straf supplement op de dodend fijn stof spuiende diesel ), moet dat vooral voorleggen.
Wij zouden ook kunnen rantsoeneren op egale basis : iedereen krijgt zijn eerlijke deel van de beperkte nog te verbruiken energie en wel gratis. Niemand krijgt evenwel meer, ook niet betalend.
In alle geval zal autootje rijden, vliegtuigje vliegen, electronische spulletjes verzamelen, een legertje grote en kleine huishoudtoestellen aan de gang houden, en andere overbodige rommel laten produceren, verbruiken en weer dumpen tot het verleden moeten gaan behoren. De het leven onderhoudende planeet verdraagt dit soort middenklasse verspilzucht en consumptieverslaving niet langer. Het is al meer dan op, maar de shoppende en rondtoerende gestresste neuroten zijn verblind, stoppen hun oren dicht en zingen hard lalala.
Dit beheerst vandaag duidelijk niet de politieke agenda. Het is evenwel de enig mogelijke humane agenda. Het is daarenboven de enige agenda die de inherent onstabiele door economische groei gedreven en geglobaliseerde markt van het financiekapitaal beëindigt.
10/11/2011 om 00:31
@Luk Den.: zet je spaarpot om in goud en stap uit het ponzi- banksysteem !
Goud heeft niet veel meer intrinsieke waarde dan bankbiljetten. Je hebt er wat van nodig om elektronica en sierraden te maken, maar verder is de waarde van goud net zo goed een gigantische zeepbel die kan ploffen op eender welk moment.
De enige reden dat de goudprijs zo gestegen is de afgelopen jaren, is omdat meer en meer mensen goud zijn gaan kopen of er mee zijn gaan speculeren. Niet omdat de wereld plots veel meer goud nodig heeft of omdat de hoeveelheid goud plots gigantisch is afgenomen. Dat komt neer op min of meer de definitie van een economische bubbel.
10/11/2011 om 12:20
Met alle respect voor de auteur maar in deze eerder pessimistische opinie gaat diezelfde auteur voorbij aan de veerkracht van elk individu en kleinere leefgemeenschappen in barre en slechte tijden. De bevrijding van een gijzelend systeem dat vooral wordt geregeerd vanuit een groot-gemeenschappelijk doch aangesmeerde convergente filosofisch denken (het neo-liberale denken, ongebreidelde groei en het zich natuurlijk herstellen van het milieu) is reeds op gang gekomen. De mens zal zichzelf en de mensen om zich heen op andere wijzen tot de meest elementaire behoeften vervullen mocht er zich een catastrofe voordoen. Dat deze evolutie nu reeds bezig is zonder die gesuggereerde catastrofe mogen duidelijk wezen, G-1000, de omwentelingen in de Islamwereld rond de middelandse zee en dichter bij huis, het meer en meer zelfbedruipen van deze basisbehoeften in (nu nog) alternatieve kringen …. de strijd tussen conservatief-progressief, links-rechts, solidariteit-overdraagzaamheid, woedt in alle hevigheid maar toont gelijktijdig aan dat de mens op overleven is afgestemd …..
10/11/2011 om 22:47
Geachte professor,
Mensen als Amartya Sen zien in een volgende stap wellicht een afname van vrijheden. Dat staat ons wellicht nog te wachten. In ieder geval vind ik het een zeer scherpe analyse.
11/11/2011 om 00:33
Een goed geschreven stuk, het zal voor iedereen een aanpassing zijn om tot het besef te komen dat we ondanks het maatschappelijk vernis en institutionalisering nog altijd in het midden van allerlei mogelijke rampen leven. Op de rand van welke catastrofe is nog maar de vraag, net zoals bijvoorbeeld de twee strekkingen over het milieu: 1. Er is teveel olie waardoor de aarde kapot gaat als we het allemaal opstoken. 2. Er is te weinig olie om de aarde kapot te krijgen en bijgevolg is het een banaal energieprobleem. Als u al vond dat de politici en bankiers onverantwoordelijk zijn omgegaan met “ons” geld, hoe staat het dan met de gok op de tweede milieustrekking? Of hebben we een bewoonbare planeet op overschot?
Men schijnt te denken dat goud veel waard zal zijn als het systeem instort om als dat effectief zou gebeuren tot de conclusie te moeten komen dat je goud niet kan eten en dat lege winkels niets meer te verkopen hebben. Volgens mij is de beste investering een autonome woonplaats ter grootte van de ecologische voetafdruk van je gezin, dan zul je weinig tot geen last ondervinden van gelijk welke collectieve catastrofe behalve die van het milieu.
12/11/2011 om 11:12
Hoe zou de wereld er nu uitgezien hebben had men de euro niet aan zoveel landen gegeven, en, het globaal bankieren niet ontspoord was en zich aan een zekere ethiek had gehouden?
14/11/2011 om 00:41
ik stel voor dat we, zoals Dehaene het onlangs zo mooi uitdrukte, geen profeet van het verleden gaan spelen.
Als we nu met zijn allen gemiddeld de volgende paar jaar 10% minder verdienen, dan is er uiteindelijk niks aan de hand. Voortboeren dus, en niet teveel lamenteren. En de moed hebben een aantal zaken bij te sturen, wat is daar nu zo dramatisch aan ? Europa maakt onder druk van de crisis een versneld integratiesproces mee waar anders misschien 20 jaar voor nodig was geweest. Het enige wat we niet moeten doen is ons vertrouwen verliezen in de menselijke creativiteit. Lev e het vooruitgangsdenken, weg met de doemdenkers