Het beeld van zondagavond 24 november 1991 staat nog op mijn netvlies gebrand. Na de hectische verkiezingsuitzending met de memorabele uitslag, zag ik mijn radiocollega’s stil in een hoekje zitten. De anders zo luidruchtige bende zweeg. Iedereen staarde stil voor zich uit. Moe en verbijsterd. Tot plots één van hen uitriep: “ In Heist-op-den-Berg meer dan 16 procent. En daar woont geen enkele Marokkaan.” Niemand reageerde..Veel uitleg was er ook niet nodig.

De enorme sprong voorwaarts van het Vlaams Blok had bijna niemand zien aankomen, noch de journalisten, noch de politici. Een enkel cijfer: één miljoen, tweehonderdduizend mensen veranderden van partij: de omvangrijkste stemmenverschuiving sinds de Tweede Wereldoorlog. De regeringspartijen, christendemocraten, socialisten en Volksunie kregen de zwaarste klappen. De liberale oppositie ging amper vooruit. De kiezer had voor de extremen gestemd en een formidabele oplawaai gegeven aan de klassieke machthebbers. De schok was erg groot, een klap in het gezicht van het kleine Wetstraatwereldje.

Het triomferende Vlaams Blok zag ook meteen het probleem. Een van hun kopstukken vertrouwde me die avond nog toe: “ Wij hebben geen mensen klaar staan; je moest eens weten wie er vanavond allemaal verkozen is.” Hun ondermaatse kwaliteit was de hoofdreden waarom de pers nooit mocht spreken met de parlementsleden en steevast werden afgewend naar De Winter en Annemans.

In zak en as

De formidabele winst van het Blok zorgde ervoor dat de andere partijen aan regelrechte paniekvoetbal gingen doen. Tegen haar traditie in , ging de CVP aan de zijlijn staan. De partij voelde zich ‘onheus’ door de kiezer behandeld en wist niet meer op welk been ze moest dansen. Oppositie of opnieuw de leiding van het land nemen? Het gevolg was alleszins dat de Koning twijfelde aan een intern verscheurde CVP en dan maar de formatieopdracht toevertrouwde aan Guy Verhofstadt, die met zijn bekend voluntarisme bereid was om de klus te klaren. Dat zou nog grote gevolgen hebben. Want toen puntje bij paaltje kwamen, waren christendemocraten en socialisten toch niet zomaar bereid om het veld te ruimen. Hun sterkhouders, vakbonden en ziekenfondsen, waren nog niet vergeten dat Verhofstadt in de tachtiger jaren een drastisch besparingsplan kon doorduwen. Zeker in Wallonië was de liberale aanpak Kop van Jut; bovendien hadden zij in het zuiden géén Zwarte Zondag gekend. Niet onbelangrijk in dit complexe land.

Wie nog meer in zak en as zat was VU-voorzitter Gabriëls, die zowaar geloofde dat zijn partij de verkiezingen zou winnen. Zijn desillussie was erg groot en het geloof in zijn eigen partij begon te wankelen. Gabriëls behoorde niet tot de harde Vlaams-nationale vleugel en was er van overtuigd dat zijn partij een beleidspartij was. In een steriele oppositie zag hij geen toekomst.

De partij, die de raakste klappen kreeg was de SP van voorzitter Frank Vandenbroucke. Zij moest de vernedering ondergaan dat in klassieke socialistische wijken en steden de verfoeide aartsvijand – het Vlaams Blok – tienduizenden stemmen wegkaapte. Prompt zette de SP enkele academici en politicologen aan het werk.

Maatschappelijke blindheid

Hun conclusies waren veelzeggend: “ De SP is vooreerst, net zoals de andere traditionele partijen, het slachtoffer geworden van een zekere maatschappelijke blindheid….De socialistische partij heeft de volkswijken in de stad – haar oorspronkelijke biotoop – de facto verlaten.” De partij besliste daarom dat elke mandataris minstens elke week vier uur op huisbezoek moest gaan, in de buurten rondlopen enz. Maar het bracht of weinig of geen zoden aan de dijk. Het plan van Vandenbroucke om de almacht van de sterke partijfederaties aan te pakken ( Antwerpen en Mechelen waren het schoolvoorbeeld) draaide op niets uit. Daarvoor was het wachten op het Agusta-schandaal en sterke man, Louis Tobback die volgens zijn eigen woorden de ‘kreupele paarden’ eruit wou gooien.

De beruchte kloof

Volkomen stuurloos en zonder enige beslissingskracht waren ook de CVP en de Volksunie. Premier Wilfried Martens werd zonder veel poeha de woestijn ingestuurd. Het was pijnlijk voor Martens zelf, die voortaan zonder wagen met chauffeur de metro in Brussel moest leren kennen.

Sterke man, Jean-Luc Dehaene overwoog om de politiek te verlaten en solliciteerde bij het ACW voor een nieuwe job. Maar partijvoorzitter Herman Van Rompuy verscheurde eigenhandig de ontslagbrief. Ze zouden hem nog nodig hebben als de liberale formateur Verhofstadt zou mislukken.

Bij de VU was de ontreddering zelfs zo groot dat ze een studie bestelden bij een marketingbureau, dat concludeerde dat de VU in feite geen toekomst meer had. Het Vlaams Blok zag de weg schoon om als enige Vlaams-nationale partij over te blijven en aasde openlijk op ontevreden VU- kaderleden. Maar dat gebeurde niet en op zich is dat opmerkelijk. De afkeer bij vele VU’ers tegenover het Vlaams Blok was zelfs groter dan bij andere partijen. Door de politieke ontwikkelingen gingen veel VU’ers zelfs de andere kant op: Gabriëls werd bij etentjes in dure Brusselse restaurants zodanig gecharmeerd door Verhofstadt, dat hij de nooit geziene stap deed door als partijvoorzitter over te stappen naar een ander partij. Daarin werd hij gevolgd door kaderleden maar niet door bekende koppen.

Guy Verhofstadt

Nog voor Zwarte Zondag had Verhofstadt in zijn eerste Burgermanifest al geschreven over de ‘kloof’ tussen de bevolking en de politiek: “de greep van de democratie, van de burger op de Staat en zijn verkozen regering is nog nooit zo klein geweest als vandaag. De afstand tussen het volk en de macht was nog nooit zo groot.” Die stelling werd op 24 november alvast bevestigd: de kiezer had een krachtig signaal uitgestuurd om de heersende politieke klasse af te straffen. Niet enkel het Vlaams Blok met zijn duidelijk anti-vreemdelingenstandpunt ( ‘Eigen volk eerst’) won spectaculair maar de veroordeelde beursgoeroe Jean-Pierre Van Rossem, die in de gevangenis zat, kreeg in één klap drie Kamerzetels en een senator. Niemand had een dergelijk resultaat verwacht, ook Van Rossem niet.

Een eerste paarse poging

Onmiddellijk na zijn benoeming tot formateur maakte Verhofstadt er geen geheim van dat hij een paarse coalitie op de been wou brengen. Hij charmeerde vooral PS-voorzitter Spitaels, die met verbazing keek naar wat er in Vlaanderen aan de hand was. Verhofstadt beloofde Spitaels een smak geld voor het noodlijdende onderwijs en even leek zijn poging te slagen. Tot de socialistische vakbond er een stokje voor stak en de Vlaamse socialisten Verhofstadt terug naar af stuurden. Ze konden zich na het immense stemmenverlies geen breuk met de vakbond permitteren. Het stemde Verhofstadt zo bitter en kwaad, dat hij begon te werken aan een bundeling van de centrumrechtse krachten.

Het grootste gevolg van die eerste Zwarte Zondag – er zouden er nog andere volgen – was dat de partijvernieuwing op de politieke agenda kwam. Achteraf kan men wel de vraag stellen of dit het juiste antwoord was op de ‘kloof’. Want al vlug bleek de partijvernieuwing enkel en alleen te draaien om het verwerven of behouden van politieke macht.

De Partij van de Burger

Het verst gingen de Vlaamse liberalen van Guy Verhofstadt, die uiteindelijk opnieuw in de oppositie terecht kwamen. Verhofstadt was daar zo kwaad over dat hij zijn eigen PVV ( Partij voor Vrijheid en Vooruitgang) ophief en samen met nieuwkomers zoals VU-voorzitter Gabriëls de VLD oprichtte – Vlaamse Liberalen en Democraten, met als niet onbelangrijke ondertitel: de Partij van de Burger. Hij wou met zijn eigen woorden de “navelstreng doorbreken tussen de twee grote vakbonden.”
Spectaculair was de komst van oud-SP-staatssecretaris Pierre Chevalier naar de VLD. Hij kreeg een staande ovatie van het stichtingscongres. De nieuwe partij tekende op ideologische congressen een diepgaande hervorming aan van het bestaande Belgische establishment: een nieuwe sociale zekerheid, de rechtstreekse verkiezing van burgemeesters, de invoering van bindende referenda enz.

Met zijn voorstellen wou Verhofstadt een “derde weg inslaan tussen de traditionele partijen en het extremisme.” Zelf liet hij zich rechtstreeks verkiezen door de VLD-leden, een primeur in de Belgische politiek.

Intussen was rooms-rood weer stevig aan de macht, met Dehaene als premier en de socialistische sterkhouders Louis Tobback en Philippe Busquin. Die was in de plaats gekomen van Guy Spitaels, die zichzelf tot verbijstering van velen benoemde tot Waals minister-president. Dehaene en Tobback moesten eigenlijk niet weten van alle vernieuwingspogingen. Zij gingen op de rem staan en blokkeerden enkele initiatieven. Plannen van enkele CVP’ers om een Vlaamse Volks Partij ( VVP) op te richten verdwenen in de prullenmand. Wel voelden ze de hete adem van de VLD in de nek, die het uitstekend deed in de peilingen en zo werd Johan Van Hecke ook rechtstreeks verkozen tot nieuwe voorzitter. Die riep meteen uit dat ‘ le CVP nouveau est arrivé’ maar in feite veranderde er weinig of niets. Bij de socialisten bleef Norbert De Batselier aan de kar trekken. Samen met gewezen VU-voorman Maurits Coppieters lanceerde hij het project Het Sienjaal , ( afgekeken van Paul van Ostayen) dat een samengaan verdedigde van socialisten en progressieve Vlaams-nationalisten. Tobback was er slechts een koele minnaar van. Ook de nieuwe VU-voorzitter, Bert Anciaux, schilderde de SP af als de meest conservatieve partij van Vlaanderen. Het kan verkeren – momenteel is Anciaux mandataris voor die partij….

Het cordon sanitaire

Een concreet gevolg van die eerste Zwarte Zondag was de goedkeuring, op 19 november 1992, - bijna een jaar later – in het Vlaams Parlement van het cordon sanitaire rond het Blok. Alle Vlaamse partijen spraken af om in geen geval bestuursakkoorden of politieke overeenkomsten af te sluiten met het Blok. Dat gold voor alle niveaus: federaal, gewestelijk en zelfs lokaal. De aanleiding was het zogenoemde 70-punten van het Vlaams Blok, dat ondermeer het terugsturen bepleitte van een pak migranten, dat ze slechts in uitzonderlijke gevallen van de sociale zekerheid konden genieten enz. Het plan, een afkooksel van het extreem-rechtse Franse Front National, werd in strijd bevonden met de Europese Verklaring voor de Rechten van de Mens.

De idee van een cordon sanitaire bestond al enkele jaren voor Zwarte Zondag en was een initiatief van Agalev-partijsecretaris Jos Geysels. Het Blok had toen bijna 18 procent behaald bij de gemeenteraadsverkiezingen in Antwerpen, maar de vrijblijvende afspraak hield slechts enkele weken stand. VU-voorzitter Gabriëls, die nogal wat militanten, kaders en kiezers aan het Blok verloor, blies het cordon sanitaire op. Daarop stelden christendemocraten en liberalen dat ook zij niet langer gebonden waren.

Het tweede cordon sanitaire was daarentegen een succes. Slechts in enkele gemeenten in Vlaanderen werd het (lichtjes) geschonden maar dat had vaak te maken met heel plaatselijke toestanden. In de eerste jaren leek het cordon sanitaire contraproductief. Het Blok zwaaide er constant mee. Zij waren de enigen die “hardop zeggen wat de Vlaming denkt” en haalden zwaar uit naar de Bende van Vier, die hen van de macht hielden. Het Blok bleef bij elke verkiezing vooruitgaan. Na de eerste Zwarte Zondag zouden er nog volgen….

Toch werd het cordon sanitaire uiteindelijk een van de redenen waarom de partij – intussen omgedoopt in Vlaams Belang - eerst stagneerde en uiteindelijk fors stemmen begon te verliezen. De kiezers beseften dat het Blok nooit aan het beleid zou deelnemen. Er boden zich alternatieven aan, zoals Jean-Marie De Decker en later de N-VA van Bart De Wever. Bovendien waren heel wat mandatarissen het verblijf in de oppositie beu en ontstonden er interne spanningen.

Op dit moment heeft Vlaams Belang veel van zijn pluimen verloren maar de partij is nog niet uitgeteld. Andere Vlaamse partijen hebben in de loop der jaren een strenger vreemdelingen- en asielbeleid bepleit. Het kan geen toeval zijn dat in franstalig België – waar extreem-rechts eigenlijk nooit van de grond kwam – de politici tegenover dat probleem veel soepeler zijn. Ze werden electoraal nooit opgejaagd door een Blok-partij. In die zin heeft het huidige Vlaams Belang wel een stempel kunnen drukken op de politieke agenda.

Jos Bouveroux

(De auteur is oud-Wetstraatjournalist en hoofdredacteur bij de VRT-nieuwsdienst.)

@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees dus de gewijzigde regels - mod