Vorige zaterdag probeerde scheidsrechter Rafati Babak zelfmoord te plegen juist voor de Bundesliga wedstrijd tussen Keulen en Mainz. Jarenlang was Rafati Babak blijkbaar de favoriete schietschijf van voetballers en trainers, hij werd driemaal verkozen tot slechtste scheidsrechter van het jaar en in de publieke media werd opgeroepen om hem te weren uit de hoogste voetbalklasse. Dit persoonlijk drama is in Duitsland ingeslagen als een bom. De match werd afgelast. De voorzitter van de Duitse voetbalbond Theo Zwanziger gaf toe dat de druk op de scheidsrechters enorm hoog is en pleitte voor de aanwerving van mensen die scheidsrechters moeten ondersteunen en begeleiden. In interviews met scheidsrechter Frank De Bleeckere en psycholoog Fred Brouwers wordt deze suggestie sterk ondersteund.

Drie elementen in dit dramatisch verhaal vallen bijzonder op: Het vernietigend effect dat voortdurende zware aanvallen op iemands competentie kunnen hebben, de verantwoordelijkheid die sportbonden hebben voor het vrijwaren van de veiligheid en gezondheid van al wie betrokken is bij het sportgebeuren en de cruciale plaats die een scheidsrechter inneemt in het sportgebeuren, zonder hem of haar geen wedstrijd.

Competentie eerbiedigen

Een wedstrijd is een strikt afgelijnde en afgegrensde bezigheid met spelregels die bij consensus het gedrag op het sportveld regelen (bv tacklen, duwen om zich vrij te spelen of om de bal te bemachtigen, kopduels). Ze garanderen de condities voor een fair verloop van een competitie. Zonder regels geen spel, zonder scheidsrechter geen wedstrijd. De kracht van een scheidsrechterlijke beslissing ligt hierin dat de overtreder zijn eigen waarheid niet moet opgeven, vermits men niet op inhoudelijke maar op procedurele gronden gebonden is. Iemands’ waarheid door de strot geduwd krijgen is immers onaanvaardbaar en leidt automatisch tot weerstand en agressie. Men moet de scheidsrechterlijke beslissing respecteren niet omdat ze correct is (dit is met alle middelen na te streven), maar omdat men aan die persoon beslissingscompetentie heeft toegekend om overtredingen van regels vast te stellen en te sanctioneren.

De praktijk maakt echter rap duidelijk dat deze basisvisie niet door iedereen automatisch gedeeld wordt. Men verkiest veelal zijn eigen waarheid, zijn eigen interesses boven het accepteren van de beslissing van de scheidsrechter. Anderzijds moet gezegd dat door de vooruitgang van de techniek (televisie) foute beslissingen sneller en objectiever dan vroeger kunnen worden vastgesteld en dat het mede door de consequenties van foute beslissingen (winst of verlies) moeilijker wordt zich neer te leggen bij deze beslissingen.

Onder druk en zonder steun

Foutieve beslissingen worden uitvergroot, de consequenties voor de verliezende club of de gesanctioneerde speler worden uitvoerig benadrukt in de pers en de ‘scheidsrechterdader’ wordt zoals de Duitse scheidsrechter niet zelden persoonlijk aangevallen en bekritiseerd in zijn competentie door gefrustreerde ouders en supporters, tot daar nog, maar ook door voetbalkenners in de media en nog indringender door de scheidsrechterscommissie. Het feit dat de scheidsrechter een foutieve beslissing niet kan ontkennen of ontkrachten (want op videobeelden) en de reden niet altijd overtuigend aan de omstandigheden of de context kan wijten maakt dat hij gedwongen wordt om de oorzaak in zichzelf te zoeken: Volgens alle handboeken psychologie dé rechtstreekse weg naar een zware depressie voor iemand die zich veel ontzegd om zich waar te maken in zijn job of functie en zich daarbij professioneel eenzaam en weinig gesteund voelt.

Een grote bron van druk op en stress van de scheidsrechter heeft dus te maken met de essentie van hun job namelijk het vaststellen en sanctioneren van overtredingen en de menselijke beperking om zulks in alle gevallen en omstandigheden correct te kunnen doen. In de professionele sport zou men vooral moeten in te zetten op het versneld invoeren van technische hulpmiddelen om het aantal foute beslissingen en de mentale druk op de scheidsrechters te verminderen.

Mentale begeleiding

In de professionele sport zou het eveneens vanzelfsprekend moeten zijn dat scheidsrechters evenals topsporters en waarom ook niet de trainers gewapend worden tegen de druk en de stress van de functie in een competitie die steeds meer gewicht en belang krijgt. Men kan hierbij denken aan opleiding en mentale begeleiding maar ook aan het versterken van het imago, de positie en de vergoeding van de scheidsrechter. Mentale begeleiding is trouwens reeds lang ingeburgerd in de individuele sporten, veel minder in de ploegsporten.

Tenslotte zijn opvoedende maatregelen naar de jeugd (belang van fairplay, het zich houden aan regels en het accepteren van beslissingen) en een duidelijker reglementeren en een nultolerantie ten aanzien van agressief optreden van spelers, trainers, ouders en supporters tegen de scheidsrechter, een blijvende opdracht.

In Nederland is het NOC-NSF gestart met een ‘Masterplan arbitrage’ waarin verschillende van deze elementen in een globale aanpak aan bod komen. Waarom niet bij ons?

Yves Vanden Auweele

(De auteur is onder meer docent sportpsychologie aan de KU Leuven.)

@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees de gewijzigde regels - mod