De Geliefde Leider is dood, leve de Geliefde Leider! De opvolging van Kim Yong-il door zijn jongste zoon betekent niet noodzakelijk dat er verandering komt in Noord-Korea; dat was ook allerminst het geval toen Kim Yong-il in de jaren 1990 zijn eigen vader, ‘Grote Leider’ Kim Il-sung, opvolgde. Maar sindsdien is de regionale context veranderd en zou een leiderschapswissel wel eens een opportuniteit kunnen bieden voor een nieuw Noord-Korea en, op langere termijn, een Koreaanse hereniging. China is intussen uitgegroeid tot de voornaamste grootmacht in de regio en is niet langer gediend van het irrationele gedrag van de kameraden in Pyongyang.

De sleutel ligt in Peking

De sleutel tot de toekomstige houding van het Noord-Koreaanse regime en de koers van de ‘Grote Opvolger’ ligt in Peking. Door het economisch isolement is Noord-Korea in grote mate afhankelijk van zijn grote buur. Zonder de economische hulp en de brandstof- en voedselleveringen vanuit China was het armlastige Noord-Koreaanse regime al lang ingestort.

De Chinese steun is, naast de politiek van nucleaire chantage naar het Westen toe, de voornaamste levensverzekering van het regime in Pyongyang. Voor China is de hulp aan haar kleine communistische buur niet louter een uiting van liefdadigheid of kameraadschappelijke solidariteit. Verschillende redenen spelen mee in de strategie van Peking om het Noord-Koreaanse in leven te houden.

Amerikaanse invloed

Eerst en vooral is er een geopolitieke motivatie. Peking vreest dat een val van het Noord-Koreaanse regime zal leiden tot een Koreaanse eenmaking op Zuid-Koreaanse voorwaarden. Aangezien Zuid-Korea tot nader order nog steeds een Amerikaanse militaire bondgenoot is, zou dit betekenen dat de Amerikaanse invloed tot aan de Chinese grens zou reiken. De verhoudingen in de regio zijn aan het kantelen, want de Amerikaanse invloed op traditionele bondgenoten zoals Taiwan en Zuid-Korea neemt gestadig af ten voordele van de opkomende Chinese draak.

Ook de betrekkingen tussen China en Zuid-Korea zijn de voorbije 15 jaar enorm verbeterd; voor Seoul is China getransformeerd van Noord-Koreaanse bondgenoot tot de belangrijkste handelspartner. Maar de Chinese leiders achten het nog te vroeg om nu al de Noord-Koreaanse kaart te verspelen. Noord-Korea is een strategische bufferzone tussen de lange Chinese noordgrens en de Amerikaanse bondgenoten in de Pacific. De Chinezen zien Noord-Korea als een buffer tegen de Amerikaanse troepen in Zuid-Korea, en wensen geen herenigd Korea dat door de Amerikanen gecontroleerd wordt. Koreaanse eenmaking zal voor Peking pas opportuun zijn of teminste geen bedreiging vormen als er garanties bestaan dat een eengemaakt Korea geen Amerikaans Korea zal zijn. Afwachten is dus de boodschap, want bij een eenmaking over pakweg tien jaar zou China wellicht meer invloed kunnen projecteren op het Koreaanse schiereiland dan vandaag.

Chinese vrees

Een tweede reden voor de Chinese bezorgdheid over de kameraden in Pyongyang is de mogelijke impact van een Noord-Koreaanse ‘regime change’ op de legitimiteit van de Communistische Partij in China. Hoewel er een wereld van verschil bestaat tussen de manier waarop beide éénpartijstaten hun land besturen, zou een totale crash van het communisme in Noord-Korea niet bepaald goede propaganda opleveren voor het voortbestaan van de communistische partij in China. Ten tijde van de ineenstorting van het communisme in Oost-Europa en Gorbatjov’s Perestrojka bezetten massa’s Chinezen het Tiananmenplein, een gebeurtenis die voor Peking absoluut niet voor herhaling vatbaar is. Om haar eigen legitimiteit en machtsmonopolie te bewaren, is het Chinese regime daarom min of meer gedwongen Pyongyang in leven te houden.

Vluchtelingenstroom

Ten slotte vreest China ook de humanitaire gevolgen van een Noord-Koreaanse instorting. China heeft een lange en poreuze grens met Noord-Korea, helemaal niet te vergelijken met de gedemilitariseerde zone die het land scheidt van Zuid-Korea. Het grootste deel van de grens, die bijna 1400 kilometer lang is, bestaat uit twee rivieren die uit een vulkanisch kratermeer ontspringen. De ene rivier, de Tumen, is ondiep en makkelijk doorwaadbaar. De andere, de Yalu, is breder maar in de winter bij min 30 graden op het ijs al even makkelijk over te steken. Een hek of prikkeldraad staat er niet en de grenswachters zijn vrij makkelijk te omzeilen of om te kopen voor Noord-Koreanen die willen ontsnappen. De overtocht blijft risocovol en is enkel weggelegd voor mensen met de juiste connecties, maar duizenden Noord-Koreanen zijn op die manier al ontsnapt naar China, waar ze onderduiken in de Koreaanse minderheidsprefectuur.

Velen proberen van daaruit met valse documenten door te reizen naar Zuid-Korea of het Westen, waar ze quasi onmiddellijk erkend worden als politiek vluchteling. Indien ze gevat worden, stuurt Peking ze systematisch terug, om zeker geen aanzuigeffect te creeren. China is al overbevolkt en zit niet bepaald te wachten op een Noord-Koreaanse exodus. Een instorting van het regime in Noord-Korea zal onvermijdelijk leiden tot een massale vluchtelingenstroom van Noord-Koreanen die in China hun geluk willen komen beproeven.

Een bizarre curiositeit

De Chinese steun aan Noord-Korea zal echter niet onvoorwaardelijk blijven. Al sinds enkele jaren groeit in Peking de irritatie over het irrationele gedrag van de Noord-Koreaanse kameraden. In het bijzonder het nucleaire opbod van Pyongyang kan Peking missen als kiespijn. Een Noord-Korea met kernwapens zou immers kunnen leiden tot een hermilitarisering van Japan en zou de Amerikanen een excuus geven voor een blijvende aanwezigheid in de regio, zaken waar Peking absoluut geen baat bij heeft. In Chinese diplomatieke kringen is daarom al een tijdje een debat aan de gang of Noord-Korea nog wel onvoorwaardelijk moet gesteund worden. Sommigen opperen dat China misschien beter met de VS zou samenwerken om de Noord-Koreaanse leiders aan te zetten tot ‘normaal’ internationaal gedrag.

Ook zien de Chinezen Noord-Korea in toenemende mate als een bizarre curiositeit, een levend fossiel dat hen herinnert aan hoe het leven in China was onder Mao veertig jaar jaar geleden. De ideale toekomst voor Noord-Korea ligt volgens Peking dan ook in het volgen van het Chinese model van langzame hervormingen, staatskapitalisme en openstellen van de economie voor buitenlandse - in de eerste plaats Chinese - investeringen. Zoals het Chinese voorbeeld leert, is economische groei en welvaartscreatie de beste overlevingsstrategie voor het voortbestaan van de communistische partij en haar machtsmonopolie.

Hervormingen?

Het is erg onzeker in welke mate Kim Yong-un, de Grote Opvolger, zal openstaan voor hervormingen in Chinese zin. Maar de dood van Kim Yong-il, de Geliefde Leider, is in elk geval een goede gelegendheid om een koerswijziging tot stand te brengen. Wellicht zullen de Chinese leiders Kim Yong-un tijdens zijn bezoeken aan China daarom duidelijk maken dat verdere Chinese steun zal gekoppeld worden aan hervormingen in de richting van het Chinese model. Ook aan de Noord-Koreaanse grens laten de Chinezen het niet na de verwezenlijkingen van hun groeimirakel in de verf te zetten. Grenssteden zoals Dandong, aan de riveroever van de Yalu, zijn uithangborden geworden van het moderne China. De kilometerslange rij glimmende wolkenkrabbers steekt pijnlijk af tegen de grauwe betonnen complexen aan de overkant. ’s Nachts wordt er vuurwerk afsgeschoten en steken de fel verlichte fonteinen en rivierpromenade schril af tegen de duisternis aan de overkant, veroorzaakt door elektriciteitstekort. Anders dan de Zuid-Koreaanse kerstboom in de gedemilitariseerde zone zou deze Chinese propaganda op middellange termijn een een reel effect kunnen uitoefenen op de Noord-Koreaanse samenleving.

Stefaan Van Kerchove

(De auteur is freelance journalist en verblijft momenteel in china.)

@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onzediscussieforums; lees de geiwjzigde regels - mod