Al lang suddert een controverse in het universitaire milieu en daarbuiten over de vraag of de Katholieke universiteit het adjectief ‘katholiek’ moet behouden. Immers, sinds haar oprichting in 1425 is de maatschappij onherkenbaar veranderd en ook de functie van geloof en godsdienst in onze pluralistische samenleving is grondig gewijzigd.
Kosten-batenanalyse
Ongetwijfeld moet een kosten-batenanalyse worden gemaakt van het al dan niet behoud van de label ‘katholiek’ dat door zijn eeuwenoude naambekendheid een zeer grote publiciteitswaarde bezit. Op de planeet aarde lopen tenminste een paar 100.000 studenten rond die te Leuven hebben gestudeerd en er de beste herinnering aan hebben bewaard. Katholiek betekent ‘universeel’. Naamsveranderingen doen steeds een beetje modieus aan en doen vermoeden dat wordt gekoketteerd met de smaak van de dag.
Toch heeft de benaming ‘katholiek’ ook grote nadelen. Vooral in de Angelsaksische wereld, en die domineert vooralsnog het wetenschappelijk bedrijf in ongeveer alle disciplines, is het predicaat katholiek of christelijk een toespeling op een poging om het wereldbeeld, zoals dat uit de heilige Schriften naar voren treedt, op te dringen aan het beoefenen van de wetenschappen. In de middeleeuwen gold immers de regel dat de wetenschap de dienstmaagd was van de theologie. De menselijke rede kon, via wetenschappelijk onderzoek, slechts waarheden ontdekken die reeds impliciet in de Bijbel en het evangelie aanwezig waren.
Creationisme
Meer bepaald het creationisme is hiervan het meest beruchte voorbeeld. Het blijkt dat in de Verenigde Staten in sommige onderwijsinstellingen het geloof aan de goddelijke schepping van alle levende wezens, zoals verhaald in Genesis, voor de leerlingen is verheven tot verplichte leerstof. Een meer gesofistikeerde versie van het creationisme is ‘intelligent design’ waarbij wordt gesteld dat een goddelijk plan de enige mogelijke verklaring is voor de natuurwetten en de manier waarop de natuur in elkaar zit en functioneert. Maar deze stelling is ten zeerste betwistbaar en ze stelt bovendien een ernstig theologisch probleem. De natuur is immers allesbehalve volmaakt. Ze zit vol fouten, ze gaat te werk via de error and trial-methode. Ook het menselijk lichaam vertoont gebreken, bovendien wordt het geregeld ziek en, als klap op de vuurpijl, gaat het nog dood ook, meestal in pijn en smarten. Hoe kan een volmaakte God zulke onvolmaaktheden in het leven roepen en met welke bedoeling? Vaak wordt dit soort redenering misbruikt om een atheïstische karikatuur te maken van het geloof en het zoeken naar een zin van het menselijk bestaan.
Ander mens- en godsbeeld
De spectaculaire ontdekkingen van de moderne wetenschap in de fysica, de kwantumfysica, de kosmologie, de biologie, de psychologie en de cognitieve wetenschappen hebben een totaal ander mensbeeld en voor de gelovigen een totaal ander godsbeeld in het leven geroepen. De werkelijkheid - wij spreken nog steeds onnauwkeurig van ‘de schepping’ - heeft geen begin en geen einde. Zij is wat ze is, probabilistisch en evolutief. Niets kan niet zijn. Gelovigen geloven dat ze de roeping hebben om de wereld te verbeteren met de hulp van de kracht van de liefde en de goedheid, zoals door Christus beleefd. Die waarden zijn goddelijk want ze komen als zodanig niet voor in de natuur. Daardoor zijn ze bovennatuurlijk. Het belang van liefde en rechtvaardigheid zijn nog evidenter vandaag, nu de mensheid beschikt over massavernietigingswapens.
Deze waarden moeten worden belichaamd in goede mensen, die met de goede God strijden tegen kwaal en kwaad, tegen lijden en dood. Deze opvatting van een ‘God van waarden’ heeft voor gevolg dat elk conflict met de wetenschap wordt uitgeschakeld en zelfs onmogelijk wordt. Liefde, goedheid, rechtvaardigheid kunnen niet worden onderworpen aan wetenschappelijke kwantificering en wiskundige behandeling. Er bestaat daarenboven niet zoiets als een katholieke of christelijke of joodse of boeddhistische of mohammedaanse scheikunde, biologie, fysica. Deze hedendaagse opvatting maakt op het eerste gezicht het bijvoeglijk naamwoord ‘katholiek’ overbodig.
Ethische vraagstelling
Toch denk ik dat deze redenering een brug te ver reikt. Ook en vooral een universiteit heeft een kolossale maatschappelijke verantwoordelijkheid. De grootste uitdaging vandaag is alle veranderingen, door de wetenschap geïnduceerd en die op ons afkomen, om te zetten in echte menselijke vooruitgang. Dit is een ethische vraagstelling met een fundamentele draagwijdte, waarbij het onderscheid moet worden gemaakt tussen wat goed is voor de mens, wat minder goed is en moet worden verbeterd en wat bar slecht is en moet worden bestreden. Deze ethische vraagstelling heeft een algemene geldigheid en dient alle instellingen te beroeren die verantwoordelijkheid dragen voor het lot van de mensen. Maar het is niet verwerpelijk, integendeel, dat een universiteit in haar opdracht duidelijk zou maken dat zij die ethische vraagstelling aan de orde wil stellen. Met andere woorden dat zij, bij het beoefenen van de wetenschap en het verrichten van onderzoek, steeds oog zal hebben voor de vraag of en hoe de gedane ontdekkingen dienstig kunnen worden gemaakt aan de mens en de vermenselijking van de maatschappij.
Een ethiek van de verandering dringt zich op. Ik denk dat alle mensen van goede wil, wat ook hun godsdienstige overtuiging moge zijn of hun levensbeschouwing, die zorg kunnen delen. Zijn kunnen er evenmin bezwaar tegen hebben dat in een instelling als de universiteit te Leuven deze ethische bevraging gebeurt vanuit een christelijke invalshoek. Die benadering doet helemaal niets af aan de totale onafhankelijkheid van het wetenschappelijk onderzoek en de pluralistische vrijheid van mening die professoren en studenten er kunnen op na houden. Elke ondergeschiktheid aan het kerkelijk gezag verliest daardoor zijn rationaliteit. Toch lijkt mij het bevestigen van de eigen identiteit, in een geest van openheid, dialoogbereidheid en tolerantie, niet uit den boze in een tijd van grote radeloosheid en redeloosheid. Een redeloosheid die dan kan leiden tot erg irrationele houdingen en vooringenomenheden die op hun beurt juist in strijd zijn met de wetenschappelijke objectieve benadering van mensen en dingen.
KULeuven Plus
Kortom, voor mij leidt een kosten-batenanalyse tot het besluit dat het label ‘KULeuven’ best wordt behouden, waarbij in de Engelse formulering kan worden gebruik gemaakt van ‘Leuven University’, zoals dat ook wordt gedaan voor Cambridge, Oxford, Harvard, Princeton en vele anderen.
Wel is een nieuwe opdrachtverklaring voor de KUL opportuun waarbij duiding zou worden gegeven aan en verduidelijking van de waardenschaal die de universiteit te Leuven inspireert en haar een meerwaarde geeft. Die waardenschaal is kritisch christelijk, gericht op menselijk ‘meliorisme’. Zo ontstaat een KULeuven Plus.
Aangezien in het buitenland weinig inzicht bestaat in de subtiliteiten van onze communautaire relaties lijkt het mij wijs dat deze belangrijke discussie ook zou worden gevoerd met de collega’s van de Franstalige UCL teneinde te komen tot een gemeenschappelijke visie die dan internationaal wereldkundig zou kunnen worden gemaakt. Een kritische christelijke universiteit ingebed in een bewogen universitaire gemeenschap die ijvert voor de wenselijkheid van meer menselijkheid vertoont vandaag de dag een aantrekkelijkheid die veel mensen, ook buiten de enge landsgrenzen, moet kunnen aanspreken.
Prof. Em. Mark Eyskens
(De auteur is minister van staat.)
@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees dus de regels - mod
23/12/2011 om 11:33
volkomen redelijk betoog
23/12/2011 om 12:48
En blijft de kardinaal - de primaat van MB - het hoofd van de inrichtende macht van de KU Leuven ? Of zwijgt men daar liever over ?
23/12/2011 om 13:24
In deze context pleit dan ook voor een PUL (protestantse), een JUL (joodse) en een IUL (islamitische) of gaan we besparen en dat allemaal afschaffen. In naam van een of ander geloof is al veel verspild. Normen en waarden die daar uit voortkomen zijn op zijn minst ambigu en hebben het wetenschappelijk onderzoek nog nooit verder geholpen.
23/12/2011 om 15:18
@Devlaeminck: u krijgt een waarschuwing, cfr de regels voor deelname aan onze discussieforums - mod.
23/12/2011 om 17:04
Het klopt dat er in naam van een of ander geloof al veel verspild is. Nog steeds kunnen we vaststellen dat er aan universiteiten die een echte religieuze grondslag hebben, in het Midden Oosten bijvoorbeeld nog nooit iets uitgevonden werd of een Nobelprijs verdiend werd. Boekenwijsheid en ex-kathedralessen is alles wat daar te vinden is.
Nochtans moet een moderne universiteit ook een sterk merk hebben om studenten aan te trekken. Daarom mag de K van KUL behuden blijven. En dit heeft bij ons nog weinig met levensbeschouwing te maken. Al zijn er nog gelovigen en christenen, de echte katholiek is hier te lande al lang uitgestorven.
23/12/2011 om 18:56
….En laat ons eerlijk zijn: wie stoort zich aan de K in KULeuven, tenzij dan heel soms als Rome denkt zich te moeten moeien? Verder kraait er geen haan naar.
……Of moet ik zeggen: MAAR laat ons eerlijk zijn: wie stoort er zich aan de K in KULeuven, tenzij dan heel soms als Rome denkt zich te moeten moeien?
Zou het, gezien dat laatste, toch niet consequenter de K te laten vallen, ondanks nostalgie en meer?
23/12/2011 om 23:14
Het adjectief Katholiek staat niet voor de mooiste momenten in de geschiedenis van de Leuvense universiteit. Het stond voor het onderdrukken van het Nederlands en de Vlaamse strijd. Het stond ook voor de onderdrukking van de arbeiders rond de eeuwwisseling. Dit werd trouwens in de cursus “Sociale leer van de Kerk” aan de KUL met zoveel woorden onderwezen. Het woord “Katholiek” is dus niet iets om trots op te zijn.
24/12/2011 om 10:15
Ik denk niet dat Liefde ,Goedheid en Rechtvaardigheidsgevoel bovennatuurlijke waarden zijn.Ieder wezen wordt er mee geboren.Bij de enen flakkeren deze waarden op,bij anderen worden ze afgestompt.Deze waarden moeten onderhouden worden,een taak die de geloofsinstellingen op zich genomen hebben,elk van uit hun eigen doctrine.Het wegvallen van het geloof in een bovennatuurlijk wezen mag niet leiden tot het niet meer onderhouden van deze waarden.Ze maken deel uit van ons bestaan.Zoals we ons lichaam draaiende houden door voedsel op te nemen,zo moeten we ook onze geest blijven voeden.Maar wie of wat zal in de toekomst deze geestelijke voeding bereiden eens de geloofsinstellingen zouden verdwijnen?
24/12/2011 om 11:21
Waarom vervangt men de K van katholiek niet door Kwaliteit. Hoewel misschien wat kinderachtig:” Kwaliteitsuniversiteit Leuven” of KULeuven. Want dat is de KUL toch.
24/12/2011 om 13:00
Met “Katholieke Universiteit” bedoelt men eigenlijk “Rooms-Katholiek”! Dit maakt in feite het begrip “Katholiek”, wat vlg. de auteur ‘universeel’ betekent tot een lachertje. Wanneer men werkelijk dat oude begrip “Katholiek” als begrip in de naam wil, zou het vandaag beter zijn er “Christelijke Universiteit” van te maken, n.l. een universiteit waar het onderwijs op Christelijke grondslagen en waarden is gestoeld. Ik zie allereerst die afgrenzing niet onredelijk en dit kan ook als verduidelijking van die grondslagen dienen.
Het tweede grote probleem waarop men stoot is dan natuurlijk dat geloof niet rationeel beredeneerbaar is en men zich af moet vragen of dit op een universiteit thuis hoort. Dit is echter een zuiver ethische vraag, welke door de bestuurderen van die universiteit beantwoord moet worden. Zij dienen zich uit te spreken op welke basis hun universiteit het daar gegeven onderwijs benadert. Daar ik geloof, dat onderwijs niet uitsluitend bestaat uit kennis-overdracht, maar dat er ook een component bijkomt die men wat mij betreft ‘levenswijsheid’ zou mogen noemen heb ik niets tegen die Christelijke grondslag.
Ten langen laatst zal men dan moeten beslissen hoe die ‘Christelijke’ grondslag in het onderwijs in te voegen is. Daarbij zou men vast kunnen stellen dat de kennis rond God of theologie zich inmiddels tamelijk ver verwijderd heeft van wat b.v. die Rooms Katholieke Kerk” als geloofsleer onderwijst! Er is een veel wetenschappelijker methode het aloude creationalisme te bekijken en daarmede te onderwijzen, maar om dat hier uit te leggen brengt mij te ver van mijn onderwerp.
Facit: Wat mij betreft kan met dat predicaat “Katholieke” rustig laten staan, al ware het beter het door “Christelijke” te vervangen. Verder lijkt het mij buitengewoon gezond een zo uitgebreid mogelijke kennis aan te bieden en daar is religie een noodzakelijk onderdeel van. Vandaag krijgt men wel een de indruk, dat wetenschapsmensen voor alles het bestaan van God willen ontkennen en dat is evenmin goed als een te grote invloed van een bepaald kerkgenootschap op de wetenschap.
24/12/2011 om 15:21
Behalve met staatshervorming en met zijn specialiteit economie blijft onze professor zich lekker overal in te laten en een mening verkondigen. Een bemoeial zoals alle forumdeelnemers en ikzelf dus ook overigens. Het is een sport eigenlijk.
24/12/2011 om 19:10
De stellingname van prof.em.Mark Eyskens terzake is inderdaad dé redelijkheid zelve.
Ik kan maar beamen wat in Leuven na lang en diepgaand beraad overeengekomen is, en voor mijn ir.-promotiegenoten die in 3 continenten uitzwermden was het geen vraag.
Tussen plausibel voorkomende redenen die aangevoerd worden….. (je hoort er ook veel redenen die zelfs niet aan dat simpel criterium voldoen)… om de K te laten vallen, vind ik er geen die mijzelf zouden aanzetten om die weg te gaan. De KU Leuven is een plaats waar vrij gedacht wordt, en dat zal ook zo blijven.
Wie ook in Rome of in MB straks aan de opvolging komt, op hen hoeft niet persé gewacht te worden om te bepalen wat vrij onderzoek al dan niet kan inhouden. .
25/12/2011 om 09:52
Iemand schrijft hier: De ‘K’ Van kwaliteit ipv. ‘Katholiek’ Er zijn ook kwaliteitskranten. Is dat omdat daar op kwaliteitspapier wordt gedrukt? Katholiek is zodanig ingeburgerd dat de meeste mensen er niet (meer) blijven stilstaan bij het woord KUL.
25/12/2011 om 11:36
Onderwijs en onderzoek mogen zich niet laten leiden door een ‘houding’ of door een ‘geloof’ maar enkel door een streven de mechanismen terug te vinden die ons toelaten het leven voor iedereen - ook voor planten en dieren - beter, aangenamer, meer ‘leefbaar’ te maken. Dat de waarheid vele gezichten heeft en daarom misschien ook niet echt bestaat is voer voor filosofen. De ontrafeling van de ‘geheimen’ der natuur is de taak van de wetenschap en heeft niets maar dan ook niets te maken met godsdienst.
Katholiek is een levensvisie. Wetenschap beoefenen via een ‘levensvisie’ is een kunst - daarom niet minder mooi - maar heeft niets met wetenschap te maken. Vooringenomenheid of het vooraf innemen van een standpunt vernietigt de mogelijkheid om tot een visie te komen die voor iedereen aanvaardbaar is.
Daarom kan wetenschappelijk onderzoek en godsdienst, onderwijs en godsdienst, niet samen maar naast elkaar. Ze kunnen elkaars raakpunten zoeken en omarmen maar godsdienst mag niet gebruikt worden om de natuur te verklaren terwijl wetenschap niet mag gebruikt worden om godsdienst te verklaren.
Daarom kan de K van Katholiek in een universitaire instelling niet. Ze verliest daardoor haar geloofwaardigheid.
28/12/2011 om 10:44
Neen. Het is omdat het onderwijs en onderzoek van de KUL van hoogstaand-lees-wereldniveau is.