Zijn voorganger stapte voortijdig op; doet de huidige Duitse bondspresident het hem na? Horst Köhler had in mei 2010 een ongelukkige uitspraak gedaan over de rol van het Duitse leger, Christian Wulff had in december 2011 de pers willen ringeloren. In beide gevallen overschreden de respectievelijke dragers van het hoogste staatsambt een morele grens waarover de democratie nauwgezet waakt.

Kritiek

Waarover ging het concreet? Horst Köhler had gezegd dat Duitsland in noodgeval militaire middelen mocht inzetten om zijn belangen internationaal te vrijwaren, bv. om ‘vrije handelswegen’ te beschermen. Critici verweten de toenmalige bondspresident een lans te breken voor ‘Kanonenbootpolitik’. Als verwijt kan dat tellen in een staat die omwille van zijn verleden behoedzaam omgaat met de deelname aan militaire operaties in het buitenland.

Eind mei 2010 nam Köhler ontslag omdat naar eigen zeggen een kritiek die suggereerde dat hij een ongrondwettelijk inzetten van de ‘Bundeswehr’ zou bepleiten, van gebrek aan respect voor het ambt van de bondspresident getuigde.

Christian Wulff, de opvolger van Köhler, had niet de volledige waarheid gezegd over een privé woonkrediet dat een zakenvriend hem verstrekte in de tijd dat hij nog minister-bondspresident van de deelstaat Nedersaksen was. Hij maakte de zaak nog erger door de hoofdredacteur van het massablad Bild in december woedend te bezweren geen ruchtbaarheid te geven aan de affaire.

Als voorbeeld van misprijzen kan dat tellen in een staat die door zijn verleden maar al te goed weet hoe kwetsbaar de persvrijheid als wezenlijk bestanddeel van de democratie is. Wat de wenkbrauwen nog meer deed fronsen, was dat diezelfde bondspresident eind december de lof zong over de persvrijheid.

Ambt

Die kredietaffaire had de bondspresident nog kunnen uitzweten, maar de inmenging in de pers, het verbale bedreigen van hoofdredacteur en uitgever van Bild, breekt hem zuur op. De bondspresident is de ‘hoeder van de grondwet’, dus ook van de daarin gewaarborgde persvrijheid. Door zijn ‘actie’ tegen Bild kwam hij niet alleen naar de inhoud, maar ook naar de vorm in conflict met zijn eigen opdracht.

De commentaar luidt algemeen dat je zoiets ten hoogste zou kunnen verwachten van een dorpspoliticus, maar niet van de bondspresident. Soms kan een bondspresident uitspraken doen die niet in goede aarde vallen. Had Köhler daarom ontslag moeten nemen? Achteraf zei hij verkeerd begrepen te zijn. Er is dus ruimte voor interpretatie. Ook Wulff had niet iedereen verblijd met zijn uitspraak in oktober 2010 dat de islam net zoals het christendom tot Duitsland behoort. Maar dat was een opinie die – ook al stuitte ze her en der op kritiek - niet het ambt van binnenin aantast, zoals het optreden tegen de pers dat wel doet.

Genade

De bondspresident heeft geen eigen bevoegdheden, in feite ook geen macht, behalve de macht van het woord en de waardigheid van het ambt. Dat hij geen bevoegdheden heeft, is ook historisch te verklaren. De Duitsers herinneren zich maar al te goed hoe fataal de macht van de rijkspresident in de Weimar-periode (1919-1933) zich uitwerkte, bijvoorbeeld toen Paul von Hindenburg een zekere Adolf Hitler tot rijkskanselier benoemde.

Nu is het omgekeerd. De bondspresident is afhankelijk van de kanselier. Nadat ze Köhler verloor, drukte bondskanselier Angela Merkel de kandidatuur van haar favoriet Wulff erdoor.

Wat nu, Merkel? De oppositie spreekt scherpe taal en breidt de ‘zaak Wulff’ al uit tot een zaak Merkel’ omwille van wat je de ‘ongelukkige personeelspolitiek’ van de kanselier zou kunnen noemen. Merkel verlangde uiteindelijk antwoorden van de bondspresident, ook al is Wulff geen regeringslid zoals Karl-Theodor zu Guttenberg die op 1 maart 2011 als minister van defensie ontslag nam. Maar toch gaat het gedrag van zowel Guttenberg als Wulff de bondskanselier aan.

De Duitse christendemocraten onderstrepen graag het belang van burgerlijke waarden zoals fatsoen en degelijkheid (centrumrechtse partijen heten in Duitsland ‘bürgerlich’). Daartegen verstootte Guttenberg met het plagiaat in zijn doctoraat, Wulff met zijn uithaal naar de pers. Wulff gaf woensdagavond wel een interview aan de openbare omroep. Maar dat hij daar enkel onder zware druk toe bereid was, getuigt volgens de Frankfurter Allgemeine Zeitung niet van ‘innerlijke soevereiniteit’.

De Duitse perscommentaren waren vernietigend. De Süddeutsche Zeitung bijvoorbeeld merkte cynisch op dat de bondspresident die volgens de grondwet het genaderecht uitoefent de eerste is die zichzelf begenadigt. Op Spiegel online schrijft Jakob Augstein zelfs: ‘Jetzt muss er gehen.’ Ook al denkt de bondspresident niet aan opstappen, met het interview lijkt hij dus niet het verlossende woord te hebben gesproken.

Dirk Rochtus doceert Duitse cultuurgeschiedenis aan Lessius Antwerpen.

@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees dus de regels - mod