De zogenaamde Salduz-wet gaf deze week nogal wat aanleiding tot commotie. Voor een goed begrip moet misschien toch eens de context geschetst worden waarbinnen deze wet tot stand kwam. In heel wat interviews en teksten doet men dat niet en lijkt het alsof het hier om ad hoc wetgeving gaat die zo maar uit de lucht kwam vallen. Zo kopt het Nieuwsblad ‘Salduz-wet leidt tot straffeloosheid’, terwijl het stuk eigenlijk gaat over een omzendbrief van het Brussels parket als antwoord op de Salduz-wet. Enige duiding is dan ook op zijn plaats.

Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens

Salduz was een Turkse staatsinwoner die tijdens een betoging werd gearresteerd door de Turkse politie. Hij legde aanvankelijk een bekentenis af tijdens een eerste verhoor en trok die verklaring nadien opnieuw in omdat de eerdere verklaring onder dwang was afgelegd.

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens moest uiteindelijk oordelen over deze zaak en vond dat het feit dat Salduz geen recht had gehad op een advocaat bij het eerste verhoor een schending was van artikel 6 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Artikel 6 van het EVRM bepaalt immers dat eenieder recht heeft op een eerlijk proces. In het bijzonder wordt daarbij nog vermeld dat iedereen tegen wie vervolging wordt ingesteld zich zelf mag verdedigen of de bijstand moet kunnen hebben van een raadsman naar eigen keuze. Indien de vervolgde niet over voldoende middelen beschikt om een raadsman te bekostigen, ‘moet hij kosteloos door een toegevoegd advocaat kunnen worden bijgestaan, indien de belangen van een behoorlijke rechtspleging dit eisen’.

Dit recht op een eerlijk proces en het recht op bijstand van een advocaat kwam in het gedrang in het geval van Salduz. Hij had geen toegang gekregen tot een advocaat en legde daardoor een voor zichzelf belastende verklaring af die tot zijn veroordeling leidde.

Fundamenteel mensenrecht

De uitspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens verplichtte de Belgische wetgever ook aanpassingen door te voeren in de bestaande wetgeving. In ons land was het recht op een advocaat bij het eerste verhoor evenmin voorzien. Er was nochtans de duidelijke rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, maar parket en politiediensten leken zich daar niet echt aan te storen.

De Salduz-wet is dan ook louter bedoeld als omzetting in de Belgische rechtsorde van een fundamenteel mensenrecht. Ook zonder die wet zou het risico bestaan dat beklaagden – zich baserend op de Europese rechtspraak - vrijgesproken zouden worden die in een eerste verhoor verklaringen afgelegd hadden op basis van welke zij veroordeeld zouden kunnen worden. De wet regelt vanaf nu enkele fundamentele rechten van een verdachte bij het verhoor. Ondermeer een aantal rechten moeten hem meegedeeld worden en er is de mogelijke bijstand van een raadsman bij het eerste verhoor.

Ook voor de advocatuur is de Salduz-wet een omwenteling. Waar men voordien pas in een verder stadium van het onderzoek geconfronteerd wordt met de cliënt heeft men nu de mogelijkheid van in het begin het onderzoek mee te sturen. Het spreekt voor zich dat de politiediensten niet warm lopen voor deze nieuwe situatie. Voordien kwamen zij net in het eerste verhoor zeer veel informatie te weten die bepalend was voor het verloop van het verder onderzoek. Daarbij moet wel vermeld worden dat enige druk op de verdachte niet uitzonderlijk was. Men stelde verdachten meer dan eens voor de keuze, zoals bijvoorbeeld ofwel een belastende verklaring tekenen ofwel de nacht (of enkele nachten) doorbrengen in de gevangenis.

Oneigenlijk gebruik

Het feit dat meer verdachten nu zwijgen of slechts antwoorden wat hen niet kan schaden (ingegeven door de bijstand van een raadsman) belemmert in de ogen van de politiediensten het onderzoek.

De omzendbrief van het Brussels parket die deze week tot veel ophef leidde, is een antwoord van de parket- en politiediensten op twee pijnpunten. Ten eerste is er in Brussel een tekort aan Franstalige advocaten om de permanentie te voorzien voor de bijstand bij het eerste verhoor. Dit leidt tot veel wachten en tijdsverlies. Daarnaast is de omzendbrief ook ronduit bedoeld om het recht op bijstand van een advocaat te omzeilen.

De Salduz-wet bepaalt immers dat een verdachte die schriftelijk uitgenodigd wordt voor een verhoor geacht wordt een advocaat te hebben geraadpleegd. Bij die verhoren moet men dus geen advocaat meer oproepen om de verdachte bij te staan. Hiermee ontwijkt men het recht op aanwezigheid van een advocaat door de verdachte niet onmiddellijk aan te houden en hem schriftelijk uit te nodigen voor een verhoor. Dit is een oneigenlijk gebruik van een uitzonderingsbepaling die in de Salduz-wet staat, omdat parket en politiediensten in de praktijk vaststellen dat veel verdachten die schriftelijk uitgenodigd worden geen advocaat raadplegen.

Discussies

De Orde van Advocaten merkt op dat de uitzonderingen in de Salduz-wet in strijd zijn met de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Men plant een procedure bij het Grondwettelijk hof tegen bepaalde onderdelen van de Salduz-wet.

Het is ietwat vreemd te noemen dat het recht op bijstand van een advocaat tot zoveel heibel moet leiden. In de Verenigde Staten moet men bij het oppakken van de verdachten ook meedelen dat er een recht op bijstand van een advocaat is. Daar leidt de toepassing van dat recht helemaal niet tot de discussies die hier gevoerd wordt. In België is het bijvoorbeeld ook nog altijd niet bespreekbaar dat verhoren zouden worden opgenomen op video. Dit zou nochtans voor de rechters die later moeten oordelen interessant zijn om te beoordelen hoe bepaalde zaken precies verklaard geweest zijn. In de verklaringen die vandaag genoteerd worden door politiediensten is dit immers niet altijd zeer duidelijk.

Criminaliteitsproblematiek

De discussies over de nieuwe wet belanden nu bij de nieuwe minister van justitie Annemie Turtelboom, die boetseerwerk mag verrichten. De Salduz-wet zal wellicht moeten aangepast worden op een aantal punten. De huidige wet voldoet klaarblijkelijk niet om de rechten van de verdachte op ieder ogenblik te garanderen aangezien er omwegen mogelijk zijn, zoals het Brussels parket wel duidelijk maakte deze week. Daarnaast moet er een praktisch werkbare regeling komen in de Brusselse regio, maar dit heeft op zich niets met het fundamenteel recht op bijstand van een advocaat te maken maar met interne organisatie.

Het fundamenteel mensenrecht op bijstand van een advocaat kan hoe dan ook niet meer ter discussie gesteld worden, Salduz-wet of geen Salduz-wet. Iedere verdachte kan zich op het recht beroepen op basis van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.

Tot slot moet nog vermeld worden dat de Salduz-wet in vele andere gerechtelijke arrondissementen wel correct wordt toegepast en geen aanleiding geeft tot de commotie die in Brussel ontstond. Blijft de vraag of dit aan de organisatie van het Brussels parket en de politiediensten ligt of aan de specifieke criminaliteitsproblematiek van een grootstad als Brussel die niet vergelijkbaar is met eender welke andere stad in ons land. Ik laat het in het midden.

Egbert Lachaert
De auteur is kernlid van de denktank Liberales (www.liberales.be).