Dinsdag begint voor het Hooggerechtshof in Madrid het proces van het onderzoek naar de slachtoffers van het Franquisme door de Spaanse onderzoeksrechter Baltasar Garzón. In 2010 werd hij geschorst omdat hij welbewust zijn jurisdictie zou hebben geschonden. Er wordt hem verweten onderzoek te doen naar de executie of verdwijning van meer dan honderdduizend burgers tijdens de Spaanse Burgeroorlog (1936-39) of in de eerste jaren van de dictatuur van generaal Francisco Franco. De Amnestiewet van 1977 moest alle misdaden tegen de mensheid onder het tapijt vegen.

Vorig jaar toonden jonge archeologen mij een massagraf uit 1936 in Calzada de Oropese, een dorp op 150 km ten westen van Madrid. “Hier werd gefusilleerd zoals men bomen in een bos omhakt”, waren de woorden die mij te binnen schoten. De zin kwam van Maurice de Wilde in zijn BRT reeks ‘De Nieuwe Orde’ van begin jaren ‘80. De woorden werden ingelezen op zwart-wit beelden van een veroordeelde enkele minuten voor zijn executie. Die enkele seconden hebben een diepe indruk op mij gemaakt. Door Maurice de Wilde associeer ik terechtstellingen nu met bomen.

Genadeschoten

Dertig jaar na die uitzending zag ik voor het eerst stoffelijke resten van slachtoffers van die burgeroorlog en besefte heel snel dat die vreselijke bladzijde van de Spaanse geschiedenis nog steeds niet werd omgedraaid. Eén van archeologen in Oropese vertelde mij: “Verbrijzelde schedels en verwrongen kogels zijn bewijzen van genadeschoten.” Ik dacht: “Precies bewijsmateriaal van een misdaad”– wanneer je zoiets vind bel je meteen de politie.

Maar voor zoiets bel je in Spanje de politie niet. Hier komt een onderzoeksrechter in de beklaagdenbank terecht wanneer hij teveel interesse toont voor graven zoals die van Oropese.

De amnestiewet

Een vreemde situatie. Ik dacht dat Franco in 1975 gestorven was? Dat klopt en tegelijkertijd krijg je van de meeste Spaanse politici te horen dat de overgang van dictatuur naar democratie een succesverhaal was. In de meeste kranten lees je dat de Spaanse democratie niet onder moet doen voor alle andere Europese democratieën.

De transitie verliep zonder al te veel gerommel in de politieke, economische en financiële instellingen – en ook in de pers. Spanje was er in geslaagd om een compromis te bereiken en niet meer over het verleden te praten.

Er werd beslist te zwijgen over de enorme schending van mensenrechten, in de meeste gevallen gepleegd door opstandelingen tegen een democratisch systeem: de Spaanse Republiek. Het compromis wou aantonen dat beide kampen in deze burgeroorlog evenveel verantwoordelijkheid voor de gebeurde feiten droegen. Dit was de basis van de Amnestiewet van 1977 waarbij alle misdaden werden vergeten en vergeven. Men geloofde dat die wet nodig was voor een zachte transitie en enige weg naar een voorbeeldige democratie.

Ongelijke partners

Maar de transitie verliep niet voorbeeldig net zoals de democratie die daarop volgde. De retour naar de monarchie was door Franco zorgvuldig voorbereid. De overgang werd aldus gedomineerd door conservatieve krachten die het land opzadelden met een erfenis uit het vorige regime. Deze transitie was geen pact tussen twee partijen die op gelijkwaardige basis onderhandelen. De linkse politici kwamen recht uit de gevangenis, de clandestiniteit of de ballingschap. Er heerste een zeer gespannen politiek klimaat en veel mensen vreesden voor een nieuwe burgeroorlog. Dit waren de jaren van de Koude Oorlog en gelukkig maar dat de transitie zonder bloedvergieten verliep. Links is er niet in geslaagd om de dictatuur helemaal te vernietigen. Het gevolg is dat de hele conservatieve wereld uit de Franco dictatuur vandaag verder leeft, niet alleen in de staatsstructuren, maar ook in de financiële en culturele instellingen en in de media.

Misdaden tegen de mensheid

Het onderzoek naar schendingen van de mensenrechten is volgens het internationaal recht een verplichting voor de Spaanse staat, met inbegrip van de rechterlijke macht.
De mensenrechtenorganisatie Amnesty International vindt het uiterst verontrustend dat onderzoek naar de misdaden van gedwongen verdwijningen tijdens de burgeroorlog en het regime van Franco vertragingen oplopen. Eén van hun lopende onderzoeken - waarvan de conclusies dit jaar gepubliceerd worden - zou aantonen dat ten minste vier processen van onderzoek naar deze misdaden door het Spaanse gerecht verwaarloosd werden. Volgens de mensenrechtenorganisatie zou het lot van deze processen afhangen van de uitspraak van het Hooggerechtshof in de zaak Garzón.

Het zal op het Hooggerechtshof weinig indruk maken, maar het ‘Comité voor de Mensenrechten’ en het ‘Comité tegen Foltering’ van de Verenigde Naties hebben opgemerkt dat Spanje haar amnestiewet ongedaan moet maken. Gedwongen verdwijning en foltering zijn misdaden tegen de menselijkheid die niet verjaren en waarvoor geen amnestie wordt toegepast

Beroepsverbod

Heel waarschijnlijk gaat het Hooggerechtshof de enige rechter veroordelen die het waagde van de Spaanse staat te eisen dat ze verdwenen personen zoekt, de waarheid probeert te achterhalen en schadevergoeding vraagt voor slachtoffers en de familieleden voor massale schendingen van de mensenrechten.

In wat voor democratie straft men een rechter die de mensen wil eren die in de democratie geloofden?

Als Garzón schuldig wordt bevonden krijgt hij een beroepsverbod wat neerkomt op het einde van zijn juridische carrière. Het zou ook een bevestiging zijn van de neerbuigende houding van het Hooggerechtshof ten aanzien van de zaak van de verdwenen personen - én het internationaal recht.

Tot slot wil ik nog even terugkomen op de vondst van het massagraf van Calzada de Oropese. Ik was erbij toen de archeologen de menselijke resten opgroeven. Ik was niet alleen - aan de rand van het graf stond een bejaarde man, die mij snikkend een beschrijving gaf van zijn vader die in 1936 verdween.
Later zijn de archeologen erin geslaagd om alle stoffelijke resten van het massagraf te identificeren. Helaas hebben ze de bejaarde man moeten teleurstellen: zijn vader lag er niet bij.

Als Garzón veroordeeld wordt, is dat voor duizenden familieleden van verdwenen personen een verloren kans op een beetje gerechtigheid, iets wat we in een democratie toch mogen verwachten.

Sven Tuytens

(De auteur is correspondent in Spanje.)

@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees dus de regels - mod