D
e tarieven van de spoorwegen en het stads- en streekvervoer worden ieder jaar op 1 februari aangepast aan de gestegen levensduurte. Bij De Lijn springt de forse verhoging van de 60+-abonnementen in het oog. Een eerste stap naar meer realistische tarieven voor tram en bus in Vlaanderen?
Het stond in de sterren geschreven dat gratis en lage tarieven vroeg of laat tot financiële pijn zouden leiden. We zijn nu zo ver. Maar durft de Vlaamse regering een eind aan het gratis feest maken?
Het gratis-verhaal
Even terug in de tijd. Het spraakmakende gratisverhaal begon in 1997 in Hasselt. De sp.a’er Steve Stevaert was toen burgemeester. Onder zijn impuls werd de bus in de Limburgse hoofdstad gratis. De stad kocht de kostendekkingsgraad van slechts 9% af. Wel werd het aanbod fors uitgebreid.
In 2000 werd de volgende stap gezet. Stevaert had het intussen gebracht tot Vlaams minister van Mobiliteit en Openbare Werken. Dankzij hem konden 960.000 Vlaamse 65-plussers voortaan gratis met tram en bus rijden. Eind 2001 waren er al 1,2 miljoen 65+-kaartjes in omloop.
Automatisch
Wie 65 wordt, krijgt tot nog toe automatisch een abonnement toegestuurd, ook al wil of kan zij/hij er geen gebruik van maken. Dat automatisch sturen heeft ook iets cynisch, zeker als het ‘geschenk’ terechtkomt bij mensen die voor de rest van hun leven aan het ziekbed gekluisterd zijn. Maar Stevaert wilde het simpel houden.
Gespreid over 2000 en 2001 betaalde de overheid aan De Lijn 980 miljoen frank (24,5 miljoen euro) voor het gratis vervoer dat dus niet gratis is. Daarna werd de bijdrage ingepast in de exploitatiesubsidie. Hoeveel geld de overheid betaalt voor het gratis vervoer van de 65-plussers is niet meer duidelijk.
‘Politieke zelfmoord’
Op de gratis-politiek van Stevaert kwam geen openlijke kritiek van de christendemocraten en liberalen. Wel was er bezorgdheid. Kunnen we dat gratis nog terugdraaien in financieel minder goede tijden? Volgens Stevaert zou geen enkele politicus dat aandurven. Dat zou ‘politieke zelfmoord’ betekenen.
Transporteconomen hadden wel bedenkingen. ‘Gratis is nooit gratis. Sociale politiek bedrijf je niet met gratis vervoer. Mensen met een laag inkomen zijn beter af met meer geld in hun portemonnee. Dan kunnen ze zelf bepalen waar ze dat geld aan besteden’, luidde hun stelling.
Een ander punt van kritiek was dat De Lijn qua capaciteit niet was voorbereid op gratis vervoer zonder tijdsbeperking. Al vanaf de eerste dag werd dat duidelijk op de drukke tramlijnen in Antwerpen en Gent. Dat leidde tot vaak pittige conflicten tussen oud en jong. Twaalf jaar na de invoering van gratis vervoer voor 65-plussers is de tramcapaciteit in de spits nog steeds ontoereikend. In Gent, Antwerpen én in de zomer ook aan de Kust.
Eenvoudig
Naast gratis vervoer voor 65-plussers en kinderen tot en met 11 introduceerde De Lijn onder politieke druk goedkope abonnementen geldig in heel Vlaanderen. Verder werden twee soorten kaartjes ingevoerd, voor 1 en 2 zones en voor 3 zones en meer. Eenvoudig, dat zeker. Wie zijn ticket of Lijnkaart in de voorverkoop aanschaft, is nog voordeliger uit. Met een Lijnkaart kun je bijvoorbeeld voor 1,60 euro van Adinkerke naar Knokke trammen. Buitenlanders verbazen zich over het goedkope stads- en streekvervoer in Vlaanderen.
Maar het geld dat de overheid uitgeeft aan gratis en lage tarieven kan niet worden besteed aan dienstverlening en investeringen. Aan investeringen bestaat nochtans grote behoefte. Zo slaagt De Lijn er zelfs niet in om tijdig haar tramvloot te moderniseren.
Matige stijging
Op 1 februari verhoogt De Lijn de prijs van de abonnementen met gemiddeld 2,7%. Uitschieter is het abonnement voor 60-plussers. Dat wordt 25% duurder. Een eerste stap naar meer realistische tarieven? De prijzen van de tickets en kaarten blijven ongewijzigd.
Ter vergelijking, de Waalse SRWT, die zich als TEC (Transport En Commun) in het straatbeeld presenteert, verhoogt alle tarieven met gemiddeld 5,52%.
Mobib-kaart
De Mobib-kaart, een chipkaart, die De Lijn begin 2013 invoert, wordt niet automatisch naar alle 65-plussers gestuurd. Een wijze beslissing. Vanaf mei worden de toekomstige en vanaf september de huidige 65-plussers geïnformeerd dat ze de Mobib-kaart, die vijf jaar geldig is, kunnen aanvragen. De kaart kost, net als bij de Maatschappij voor Intercommunaal Vervoer te Brussel (MIVB), 5 euro. Dat bedrag dekt de administratie-, porto- en aanmaakkosten en moet door alle aanvragers, ongeacht de leeftijd, worden betaald.
Die 5 euro staat los van het eventuele abonnementsgeld dat aan Vlaamse 65-plussers zou kunnen worden gevraagd. Maar die beslissing wordt niet door De Lijn maar door de Vlaamse regering genomen. Het is overigens de vraag of de politiek de moed heeft om te raken aan wat een aantal 65-plussers als een verworven recht beschouwt.
Het verplichte aanvragen van de Mobib-kaart heeft als voordeel dat De Lijn precies weet hoeveel 65-plussers échte gebruikers zijn. Eerder bleek uit een grondig onderzoek dat 41% nooit het gratis kaartje gebruikt.
Herman Welter
(De auteur volgt al tientallen jaren de ontwikkelingen bij het openbaar vervoer.)
@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees dus de regels - mod
26/01/2012 om 14:12
Totaal onbegrijpelijk dat onze gepensioneerde medeburgers zelfs geen ’symbolische’ bijdrage (bv. 30 euro op jaarbasis) moeten betalen voor een jaartje gratis ‘Lijnen’. En we jagen hen voor dat geld zeker niet met een auto de baan op. Als veertiger, vader van ‘Lijnende’ schoolgaande kinderen, ben ik alvast een meervoud kwijt van dit symbolisch bedrag. Los van de financiële component vind ik dit totaal onrechtvaardig. Het gekke is dat ik tal van 65-plussers ken die het met me eens zijn. Dus waarom blijft een verstandige beslissing dan uit ? Politici die voor een moedige beslissing zelfs een ‘politieke zelfmoord’ mee in ogenschouw durven nemen verdienen mijn respect (én mijn stem voor de herverkiezing).
26/01/2012 om 15:03
1 Wie betaalt voor die gratis abonnementen en lage tarieven? Iedereen langs het belastingssysteem toch? In de mate dat belastingen op het inkomen rechtvaardig zijn, dragen de sterkste schouders de grootste last. Is daar iets mis mee?
2 Moet het kijk- en luistergeld opnieuw worden ingevoerd? Per toestel of per adres?
3 Fietsers en voetgangers maken nu gratis gebruik van fiets- en voetpaden. Wat is het principieel verschil met een gratis busrit?
4 Betalen autorijders voor wat ze krijgen? Aanleg en onderhoud van de wegeninfrastruktuur. Weddes en uitrusting van politie en hulpdiensten. Verkeersongevallen: ziekenhuiskosten, andere medische kosten, werkverlet, vergoedingen voor invaliditeit, … Milieukosten en -belasting van het autoverkeer (effecten op landschap, fauna en flora, en de fysische en psychische gezondheid van mensen). Enz.
5 Elke vergoeding die de overheid int voor een prestatie, veroorzaakt kosten (personeel, toestellen, bewijsjes, …)
Als je deze en vele andere vragen even negeert, dan kan je inderdaad het probleem herleiden tot “durft de Vlaamse regering een eind aan het gratis feest maken?”
26/01/2012 om 16:32
“Voor niets gaat alleen de zon op !”
Ik vind het niet kunnen dat er wordt vastgehouden aan een gratis-politiek terwijl de regering overal, en niet in het minst bij de werkende tweeverdieners, geld gaat halen met bijkomende of verhoogde belastingen ! Dit heeft niets te maken met sterke schouders of zware lasten…
Ten eerste ben ik voorstander van een minimumprijs voor een 65+-abonnement, al is dat maar enkele Euro’s per maand. Daar is niks asociaal aan, dat is enkel rechtvaardig. Ten tweede vind ik, moet er een strikte time-window aan dat abonnement gekoppeld worden. Al was het maar om te verhinderen dat de 65+’ers de morgen- en/of avondspits (vooral deze laatste) nog drukker maken voor de pendelaars en de schoolgaande jeugd. Zo zou men kunnen stellen dat een 65+-abonnement pas geldig is na 9u. ’s morgens en ook niet geldig is tussen 15u.45 en 18u.
26/01/2012 om 22:25
Niet alleen 65+ rijdt gratis met de bus. Studenten in Leuven ook (schoolgaande jeugd niet, al zijn ze Leuvenaar) Bij de VDAB, krijgt men ook een gratis jaar-abonnement, indien men 1 cursusje volgt. etc… Ik weet niet of dit nog zo is, maar vroeger reden journalisten ook gratis met bus en trein???? Wie nog?
Voor mijn part schaft men elk gratis abonnement af, en verlaagt men de prijs voor iedereen. Zo maken zij die het openbaar vervoer niet “echt” nodig hebben (om in ‘t stad ne koffie te gaan drinken - we rijje toch verniet) er geen (mis)gebruik van en degenen die zonder openbaar vervoer niet op hun werk of school geraken varen er wel bij. Hopelijk lost het ook de problemen in de spitsuren op.
@Frederik: idd, voor niets gaat alleen de zon op.
P.S. Ik heb zelf geen wagen en ben dus afhankelijk van het openbaar vervoer. Gelukkig doet de benenwagen het ook nog uitstekend.
27/01/2012 om 11:24
@Sabine: wie er zoal recht heeft op reducties of een gratis abonnement? Hier gaan we: het personeel van de openbaar vervoermaatschappijen en hun gezin, het personeel van onderaannemers van die maatschappijen en hun gezin, journalisten, politieagenten, brandweermannen, personeelsleden van federale & regionale diensten en instanties, parlementsleden en leden van de Koninklijke Familie, personeel van Defensie, gemeentelijk personeel,…
27/01/2012 om 19:30
En als we nu eens, om te beginnen, de zwartrijders aanpakken…?
27/01/2012 om 22:59
Zal een light-abonnement voor de 65+, zoveel geld opleveren aan de lijn? Ik betwijfel het. De 65+ nemen dan liever na 9uur de wagen i.p.v. op een bus te staan wachten.
En de 65+ die zich geen wagen meer kunnen permiteren door hun laag pensioentje, moeten die mensen dan ook nog dat tiketje betalen?
En wat dan met de gemeenten, die hun inwoners vanaf 60 jaar, al een gratis lijnabonnement voor gans vlaanderen toesturen?
28/01/2012 om 02:57
Het openbaar vervoer is voor niemand gratis. De kostendekkingsgraad is 15%: elke belastingbetaler betaalt dus, volgens inkomen. Herman Welter volgt inderdaad “al tientallen jaren de ontwikkelingen bij het openbaar vervoer”, maar hij blijft ook vastzitten in maatschappelijke denkbeelden van tientallen jaren geleden. De grond van de discussie is niet: wie moet betalen per gebruik en hoeveel. De grond is: voor welke openbare voorzieningen betalen we (extra) per gebruik, en welke beschouwen we als zodanig van algemeen belang dat iedereen ervoor betaalt, via algemene belastingen. En dat laatste evolueert, naargelang de sociale beschavingsgraad van een samenleving. Daarom betalen we bijvoorbeeld ook niet meer voor een fietsplaat. De vraag rijst dus veeleer wanneer voor het lokale openbaar vervoer - bus en tram - hetzelfde sociale beschavingspeil zal gelden.
28/01/2012 om 11:14
Voor wat zorgt het gratis abonnement voor 65+ nu?
1) Ouderen die nu de bus nemen waar ze anders de auto zouden nemen => minder files, minder ergernissen voor andere automobilisten, minder ongevallen
2) Ouderen die nu de bus nemen waar ze anders binnen zouden blijven. Hierdoor heeben ze een actiever en socialer leven die hun gezondheid zeker ten goede komt. => minder gezondsheidskosten
Het gaat hier niet om of het “eerlijk” is dat ze gratis is, het gaat er om of dat het beoogde beleid voldoende voordelen heeft tov de kostprijs.
28/01/2012 om 17:58
Raar dat niemand het hier gehad heeft over de 65+er die een gratis abonnement helemaal niet nodig heeft. Mijn ouders gebruiken hun gratis abonnement, maar zouden evenzo de bus nemen wanneer die betalend is. Maak het openbaar vervoer goedkoop of gratis voor zij die het financieel nodig hebben en laat diegenen met voldoende financiële middelen ervoor betalen. Niet elke 65+er heeft financiële zorgen, wel ver van dat. Met de inkomsten uit de betalende 65+ers kan je de vervoermaatschappijen positief in de kijker zetten: beter aanbod, positieve reclame enz…
29/01/2012 om 14:21
Pleister op een houten been smeren
Los van de discussie over het gratis, en het bijna gratis verhaal, is het nog van deze tijd dat een monopolist (welke nog dateert uit de tijd van de RTT) enerzijds regulator is, anderzijds ook als operator fungeert, en zelf voor de instandhouding van haar infrastructuur moet zorgen?
Had men er niet beter aan gedaan om ipv. een hoofdbestuur en entiteiten met autonomie op te zetten, haar activiteiten zoals de stadsnetwerken van Antwerpen en Gent…, het voorstads-en streekvervoer, het vervoer op aanvraag, het special vervoer, de totale infrastructuur, te verzelfstandigen in aparte operationele bedrijven? Het princiepe van “elk draagt zijn eigen broek” zou dan van toepassing zijn.
Bij dergelijke bedrijfsvoering zou het plaatje inzake kostendekking(-en) er alvast anders uitzien dan de dag van vandaag. Ter illustratie, het verzelfstandigde stadsnetwerk van het Brussels gewest (waar er ook vervoersvoordelen voor speciale doelgroepen gelden), laat 53% kostendekkingsgraad optekenen. Bij De Lijn, waar men alles “in één pot nat gooit”, bedraagt dit slechts 15%.
Zal Europa deze oversubsiediëring blijven tolereren?