De Europese politieke leiders stapelen de euro-toppen op. De vijandigheid tegenover hun crisisbeleid is nog nooit zo groot geweest. Zowat iedereen buiten Euroland vindt dat Europa te weinig te traag doet. Velen binnen Euroland vinden het regime van rigoureuze besparingen ondraaglijk of contraproductief.
Permanente crisis?
Ik deel veel van de kritiek. Sinds het uitbreken van de eurocrisis heeft de Europese aanpak ongetwijfeld het initiële schuldenprobleem vergroot. Als het zo doorgaat, lijkt het crisismanagement erger te worden dan de crisis zelf. Wie het Europese beleid wil doorlichten, moet evenwel het totaalperspectief indachtig zijn. Het fundamentele probleem is dat een vorige generatie Europese politici ons een Europese munt heeft gegeven zonder de instrumenten die daarvoor nodig zijn: geen budgettaire en fiscale coördinatie, en geen mechanisme voor financiële transfers tussen lidstaten. De fundamentele vraag is of de oplossing de Europese muntunie duurzaam zal maken, dan wel permanent zal ondermijnen.
Een combinatie van crisissen
Om die vraag te beantwoorden, moeten we beseffen dat de eurocrisis een combinatie van vier crisissen herbergt. Er is de budgettaire crisis. Die is vooral het gevolg van decennialange verslaving aan deficitair beleid. Een land als Frankrijk, bijvoorbeeld, heeft de laatste 35 jaar geen enkele keer een begroting in evenwicht gekend. Bij de invoering van de euro was de staatsschuld van België en Italië bijna het dubbele van wat als toegangsticket vereist werd. Desondanks zijn beide landen meteen eurolanden geworden, met de gevolgen die we nu zien. Een crisis van de schuldenaren is per definitie ook een crisis voor de schuldeisers: de banken. Aangezien die zelf de bankencrisis nog moeten verteren, kan de schuldenknoop onmogelijk zuiver en snel worden doorgehakt.
Daarnaast is er een competitiviteitscrisis. Veel van de schuldlanden hebben veel te lang verzuimd de basishefbomen voor economische groei te verstevigen. Vooral de olijfzone van Euroland is blijven steken in vermolmde structuren, loden bureaucratie, afgeschermde markten en verslavende uitkeringen. Italië, het belangrijkste probleemland, heeft over het hele voorbije decennium een nulgroei gekend. Elders – zoals in Spanje en Portugal – was groei en tewerkstelling het vergiftigd geschenk van een vastgoedbubbel die mede door de sterke euro werd opgeblazen. Zuiderse eurolanden kregen de koopkracht van de Duitsers, maar zonder de Duitse economie. Daarmee is grandioos gefeest en dat feest is nu voorbij.
Begrotingsdiscipline
De situatie had er helemaal anders moeten uitzien. De eurolanden hadden zich via het fameuze Pact voor Stabiliteit en Groei verbonden tot begrotingsdiscipline, schuld-afbouw en economische hervormingen. Papier is gewillig: daarvan is weinig tot niets in huis gekomen. Afgezien van de Europese Centrale Bank, mist de eurozone alle hefbomen om de noodzakelijke integratie af te dwingen. Dat is de institutionele crisis die het hart van de eurocrisis uitmaakt. De euro was een politieke droom zonder institutionele werkelijkheid. Zodra het slecht weer werd, zou de droom een nachtmerrie worden.
Het gebrek aan Europese instellingen maakt van de eurocrisis tot slot een fundamenteel-politieke crisis. Europolitiek is en blijft daardoor nationale politiek. Europa is simpelweg onvoldoende politiek geïntegreerd opdat een collectief Europees belang de nationale belangen zou kunnen domineren. Het is politiek ondenkbaar dat iemand als Angela Merkel een gigantische collectieve verarming van de Duitse kiezers zou organiseren om de schulden van de probleemlanden weg te werken. Alleen met de rug tegen de muur kan het nationale belang worden overstegen voor het Europese doel. Dat geldt zo voor de schuldlanden, die nationaal niet zullen hervormen zonder internationale druk. Dat geldt evenzeer voor de sterkere landen, die geen geld of bevoegdheden zullen afstaan zonder collectief gevaar.
Stap voor stap
De Europese leiders moeten de crisis bestrijden met beide handen op de rug gebonden: zonder institutioneel kader en zonder Europese politieke cohesie. Daarbij moeten ze niet alleen de schulderfenis van het verleden verwerken; ze moeten ook vermijden dat de eurocrisis zich ooit nog kan herhalen. Daarvoor hebben ze externe druk nodig. De markten en de ratingbureaus zijn – hoe paradoxaal het ook mag klinken – objectieve bondgenoten: het is precies hun druk die oplossingen forceert. De grote bazooka om de schulddreiging in één keer weg te knallen is politiek zowel onhaalbaar als onwenselijk: het zou op korte termijn het probleem oplossen om het op langere termijn in groter formaat herhaald te zien.
De oplossing voor de eurocrisis zal dus stap voor stap zijn, of niet zijn. De eerste stappen zijn onmiskenbaar onvolkomen, maar gaan wel in de goede richting. Er is een Europees fonds dat financiële transfers tussen eurolanden mogelijk maakt. Er is een steviger pact voor begrotingsdiscipline. De acute schuldnood in Zuid-Europa wordt gebruikt om structurele hervormingen te realiseren die anders politieke utopie zouden zijn en die op middellange termijn zullen werken. Doorheen alle ruis van de dag, is de basisrichting de juiste.
Een pokerspel
Ongetwijfeld moeten er nog verdere stappen volgen, onder andere een investeringsprogramma voor economische groei en een Europees financieringsinstrument voor het poolen van overheidsschuld. Maar als we te snel gaan, dreigen daardoor de eerste stappen te verwateren. Als we niet snel genoeg gaan, dreigt de negatieve spiraal zodanig diep te gaan dat sommige landen de euro zullen moeten verlaten, of erger.
De eurocrisis is dus een historisch pokerspel. Zoals altijd, gebruiken de Europese landen een Europese crisis om de Europese integratie te verstevigen. Tegelijkertijd moeten ze daarvoor de crisis op korte termijn laten woekeren. De Europese politieke agenda gaat over jaren. De markten veranderen en verergeren dagelijks. De cruciale vraag is of we genoeg tijd zullen hebben om daar te geraken waar we moeten geraken.
Ik denk van niet, althans niet met de hele club. Het Spartaanse regime voor de probleemlanden kan niet snel genoeg renderen om de markten te beheersen en de nationale cohesie te behouden. Het wordt steeds waarschijnlijker dat de eurocrisis niet structureel kan opgelost worden met alle eurolanden aan boord. Hoe langer de officiële staat van ontkenning daarover wordt aangehouden, hoe groter de uiteindelijke gevolgen. Pas wanneer die existentiële fase aanbreekt, kan het eindspel beginnen: een volwassen muntunie met minder landen, of een probleemzone met meer. Elk van beide opties zal meer crisisbeheer, meer geldnood en meer bankproblemen opleveren. De eurocrisis zal erger worden alvorens hij kan verbeteren.
Marc De Vos
(De auteur is hoofddocent UGent en directeur van het Itinera Institute, denktank voor duurzame groei en duurzame sociale bescherming – Twitter @devosmarc)
@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees dus de regels - mod
01/02/2012 om 12:35
In heel deze discussie van besparingen en begrotingsdiscipline ontbreekt 1 belangrijk element : wat gaat Europa zelf doen om te besparen ? Er is alleen wat animo geweest rond de percentuele verhoging van het budget 2012 van het Europarlement maar door bv. te snoeien in de bijdragen die de lidstaten aan de superstaat moeten betalen, zouden de nationale begrotingen sneller weer op orde zijn. Dan zou ook de werkende mens niet moeten bijspringen door zijn persoonlijke budget te zien verminderen en zouden de bedrijven niet extra moeten bijdragen. Dat is pas zuurstof toedienen aan een Europese economie die door de globale (en vooral Amerikaanse) financiële geldwolven wordt geviseerd.
Jammer genoeg voor de bevolking is er nog geen enkele journalist of ‘denktank’ origineel genoeg geweest om die geldverspilling eens aan te kaarten. Europa is nog steeds te veel de lucratieve uitwijkhaven voor gebuisde nationale politici. Hier wordt al decennia een extra politiek niveau betaald dat te weinig bijdraagt tot de oplossing in tijden van economische recessie.
01/02/2012 om 13:02
Ik begrijp eigenlijk niet waarom er gesprekken aan de gang zijn op de schulden van Griekenland en eventueel later Portugal gedeeeltelijk kwijt te schelden. Waarom kan die aflossingstermijn niet opgeschort worden, voor lange tijd (vb. 50 of 75 jaar), waarbij intussentijden enkel een redelijke rente zou moeten betaald worden op de uitstaande schuld (2 à 3%, min of meer gelijk aan de inflatie) . Hierdoor zouden deze leningen in de portefeuilles blijven van de banken die ze uitgeleend hebben, moeten ze niet afgeschreven worden, wat waarschijnlijk weeral desastreuse gevolgen zal hebben voor banken als Dexia en KBC, waardoor de sttat opnieuw onbetaalbare waarborgen zou moeten geven. De lange opschorting van terugbetaling zou Griekenland in staat stellen zijn economie op orde te stellen (zo nodig onder toezicht van de Europese Commissie), Waardoor na verloop van tijd dit land opnieuw in staat zou zijn zijn verplichtingen na te komen. Dit is toch een win-win situatie voor iedereen: de banken behouden de mogelijke terugbetaling van de leningen en Griekenland kan zich opnieuw ontwikkelen.
01/02/2012 om 13:37
Het is een voor de hand liggend, veel voorkomend en gemakkelijk excuus om altijd weer opnieuw de “vorige” generaties te beschuldigen van alles en nog wat.
Of denkt de professor dat de stichters van de euro destijds niet wisten wat ze aan het doen waren?
Een crisis wordt altijd veroorzaakt door de banken. Het zijn de “grote jongens” van de BIS die over de wereldwijde geldstromen beslissen.
Al eens nagegaan wie er “wel gevaren ” is bij vele oorlogen voor en na WOI en WOII? Ook nu nog.
Zij zorgen ervoor dat er steeds MEER schulden zijn dan dat er geld is. Dat is de basis van kapitalisme.
Zolang privé banken de macht hebben om geld uit het niets (out of thin air) te toveren en daarop rente te heffen, zullen er schulden zijn, en daar zal de hele wereld voor opdraaien.
Daar zullen Obama - Van Rompuy’s - Merkozy - Cameron…. Di Rupo - De Wever - Peeters - en drie niet-benoemde burgermeesters geen jota aan kunnen veranderen. Politici zijn er vooral om mensen dom te houden, door hen “schuldgevoelens” aan te praten.
01/02/2012 om 14:08
Het besef is nog niet doorgedrongen in de westerse wereld dat er op zeer korte termijn enkele mia werknemers op de wereldarbeidsmarkt bij zijn gekomen welke enerzijds een groot verschil in welvaartsstatuut hebben en anderzijds de wet van vraag en aanbod op die wereldmarkt ernstig door elkaar halen en die miljarden werknemers elkaars concurrenten zijn.
Wij zijn van een wereldconcurrentie onder bedrijven in een situatie van wereldconcurrentie onder werknemers geëvolueerd.
Men heeft daar niet op geanticipeerd zodat men daar geleidelijk kon op inspelen of zich aan aanpassen.
Wanneer men iets niet heeft voorzien dan is het holder de bolder branden blussen.
Dat gebrek aan anticiperen kan men moeilijk niet voor rekening van de vorige generatie stellen waar bepaalde forumgangers zich aan storen. Waar ik van sta te kijken is dat onze vakbonden dat nog niet doorhebben en totaal geen antwoord klaar hebben op deze (r)evolutie.
01/02/2012 om 16:02
Zoals gewoonlijk weer een verhelderend stuk van de prof.Een bijna niet te begrijpen ingewikkelde problematiek die verstaanbaar word uitgelegd.
Eergisteren op Spiegel online gelezen: Griekenland had een plan ingediend om voor 50 mia € staatsbezit te privatiseren.Er is reeds voor ongeveer 2 mia € binnengehaald.De rest(dus 48 mia) schijnt niet te verwezenlijken te zijn omdat om verschillende redenen niets meer kan verkocht worden.De eigendomsstructuur is onduidelijk,de vakbonden liggen dwars en dreigen bij de overnemer met kapot staken of de vraagprijs is overdreven hoog.De Grieken blijken nog altijd partners te zijn die men niet kan vertrouwen.
Ik ben ervan overtuigd dat we er wel zullen uit geraken.Het zal moeilijk zijn en niemand weet hoe we er ons zullen moeten doorploeteren en hoeveel kleerscheuren we er aan zullen overhouden.Maar het lukt ons wel.En we gaan er versterkt uit komen.De doemdenkers zullen zoals altijd ongelijk hebben.
01/02/2012 om 17:33
Indien Euorpa in twee eurozones scheurt… weet dan wel dat we als België bij het “armere zuiden” zullen belanden. het welvaartvaste Noorden, met balans in evenwicht lust de Belgische truuken van de foor niet.
marc
02/02/2012 om 13:23
Wilfried slaat, zoals vaak, nagels met koppen en nu de nurenbergprocessen voor de “money makers” eraan zitten te komen, kronkelt de financiële en academische elite zich in allerlei bochten om de crisis te verklaren, te duiden en te vergoeilijken in de hoop hun misdaden te kunnen verbergen en alsnog te ontsnappen aan hun op handen zijnde veroordeling. Maar het spelletje is over. Wat we nu zien, zijn de laatste stuiptrekkingen van een systeem dat al sinds 2007 in coma is geraakt. Het wordt stilaan tijd om de stekker eruit te trekken.
02/02/2012 om 13:55
@ Wilfried en Catherine : Het staat uiteraard iedereen vrij om een bepaalde situatie positief of negatief te bekijken.Gelukkig is dat iedereen zijn goed recht.
Het kapitalisme is er tot nog toe altijd in geslaagd zich aan te passen aan veranderende omstandigheden en dat zal dit keer wellicht niet anders zijn.
Voor overheden,bedrijven en private klanten is een bank een leverancier van kapitaal.Het overgrote deel van de leningen worden probleemloos terugbetaald.Door het geld van iemand anders te kunnen gebruiken wordt er welvaart geschapen of kan de eigen situatie verbeterd worden door bv een huis te kopen of bouwen.Het wordt enkel tot een systeemcrisis wanneer men te ver gaat en te veel krediet geeft aan mensen of overheden die het niet kunnen terug betalen.In zo een geval moet en zal het systeem zich aanpassen en niet ophouden te bestaan.
02/02/2012 om 20:40
Zal men nu, en Professor De Vos zelf kent blijkbaar geen alternatief, zal men nu alweer dezelfde remedies gaan toepassen die heel Europa uiteindelijk in deze crisissituatie heeft gebracht. Het klassieke liedje van de wonderen van de economische groei ten spijt, is de onevenwichtige verdeling van rijkdom in Europa nog nooit zo groot geweest als vandaag. Wanneer zal ook Itenera eens met echte alternatieven op de prroppen komen bij monde van Professor De Vos? Denken buiten het kader om, progressief en vernieuwend zal pas aan alle conservatieve (lees financiële) krachten een halt toeroepen !
02/02/2012 om 21:08
De roep van mainstream-econoom dhr. De Vos zou - in klassieke Orwelliaanse termen zoals “Oorlog is Vrede, Vrijheid is Slavernij, Onwetendheid is Kracht” - wel eens het beste kunnen zijn wat ons kan overkomen. Want het is net door dit soort “econo-prietpraat” dat de ogen van de bevolking zullen opengaan. De “nurenbergprocessen voor de money makers” zoals Catherine het noemt, zijn dan ook heel reëel. En dit verhaal gaat inderdaad terug, zoals Wilfried suggereert, tot WOI en WOII. Beide oorlogen fungeerden effectief als rookgordijnen voor een massale “gold grab” van de Westerse financiële elite. Heel concreet werd er op 23 november 2011 een klacht ingediend bij de “United States District Court for the Southern District of New York”. De klacht werd opgenomen onder het nummer 2011-cv-8500. De lijst van beklaagden is indrukwekkend, het geëiste bedrag nog indrukwekkender. Er is, zelfs in de gecontroleerde pers, al over bericht. Verworpenen der aarde wordt wakker, want alleen de waarheid zal u bevrijden.
@Joseph: ik ervaar het commentaar van Wilfried en Catherine net als uitermate positief en hoopgevend. Ik vermoed dat een generatiekloof ons parten speelt.
02/02/2012 om 22:19
De prof zijn stuk lijkt de pleitbezorgers van besparingen en alleen maar besparingen gelijk te geven. De budgetten moeten onder controle worden gehouden maar als de overheden te veel moeten besparen wordt er door de overheden minder geld in de economie gepompt. Als er teveel nieuwe belastingen worden geheven om het budget in evenwicht te brengen is dat geld dat niet in de economie terecht komt. Besparen ten koste van alles - letterlijk - en geen visie om de economie aan te zwengelen. De prof is bang van de markten. Dé oplossing om het probleem met de markten op te lossen is om die markten zwaar aan banden te leggen. Aandelen worden verhandeld als waren het grondstoffen. Short selling is des duivels. Maar geen kat die eraan denkt om heel het systeem om te gooien.
Als den Duits nu klaagt over begrotingsdiscipline mag hij ook eens naar zichzelf zien. Duitsland had een aantal jaren geleden een veel te hoog begrotingstekort maar weigerde om toen de gevolgen daarvan te ondergaan. Nu van een ander te zware eisen stellen is hypocriet. Als de Duitsers het allemaal zo goed weten, hadden ze voor het begin van de muntunie maar een beter systeem moeten eisen maar dat hebben ze niet gedaan. Nu komen klagen is zielig: ze zijn zelf mee verantwoordelijk voor de krakkemikkige funderingen van de muntunie.
Tot slot, wat zou er gebeuren als de zwakkere landen uit de muntunie vallen? Weer een eigen munt, mogelijkheid tot devaluaties en opnieuw enkele lageloonlanden binnen de EU er bij. Nee danku.
03/02/2012 om 02:50
@ Marc Leys
Ik ben dat doemdenken van de Vlaams-nationalistische betonmolen méér dan beu aan het worden: mag ik u de lezing van een studie van ING (december 2011) in het kader van de economische toestand van België aanbevelen? Vermits ik hier geen externe links mag publiceren, een tip: ‘ING Focus: Is de Belgische schuld veilig?’
Met vriendelijke groet
05/02/2012 om 19:25
@Elise: probeert u het nog eens, maar dan veel bondiger? mod