Ik was erbij. En ik heb inderdaad drie uur gewacht. Toen gaf de brandweer groen licht en leek de gesaboteerde zaal in orde te zijn.
Ik vond het stuk van Castellucci beklijvend. Lijden, zinloosheid, zelfopoffering, niet meer verder kunnen en centraal: de rol van Christus (of God) bij dat alles. Castellucci geeft zijn artistieke visie op het mysterie van het lijden in het christendom, een kwestie die de mens al 20 eeuwen lang beroert. Als er dan toch een algoede God bestaat, waarom dan al dat zinloos en absurde lijden? Waarom grijpt Hij niet in? Hij grijpt inderdaad niet in. Het zorgvuldig uitgekozen renaissanceportret van Christus blijft voor zich uitstaren. Niet alleen naar de scène, ook naar iedereen die in het publiek zit. Wij vragen ons af wat Christus doet. Hij lijkt zich af te vragen wat wij doen.
Religieuze symbolen in kunst
Symbolen zijn niet zomaar tekens voor iets anders. Ze belichamen zelf wat ze betekenen. Een vlag is daar een goed voorbeeld van. Een vlag belichaamt de natie en de verbranding ervan wordt dus ervaren als een aanslag.
Geregeld duiken kunstwerken op die gebruik (of misbruik) maken van religieuze symboliek, in casu het gelaat van Christus, het kruis of het Laatste Avondmaal. Het is dan ook normaal dat ze hevige reacties kunnen uitlokken. Altijd zijn er dan ook kleine, maar heetgebakerde groepen die protesteren tegen wat zij ervaren als het godslasterlijke karakter van die kunstwerken. Frankrijk heeft een reeds een golf van protest achter de rug naar aanleiding van Castellucci’s theaterstuk. Nu is Vlaanderen aan de beurt.
De intentie van kunstenaars
Kunstenaars werken autonoom. Die autonomie schenkt hen een grote vrijheid en die moet hen in staat stellen creatieve scheppingen te maken. Het is perfect begrijpelijk dat ze geregeld botsen met de gevestigde waarden – niet alleen religie. Vanouds botsen die gevestigde waarden met de soms vernieuwende of baanbrekende kijk van kunstenaars. Vanouds omarmen diezelfde gevestigde waarden de kunstenaars wanneer ze dood zijn of het stof gaan liggen is.
Alvorens een oordeel te vellen over een kunstwerk en het meteen te veroordelen lijkt het mij noodzakelijk de intentie van de kunstenaar te achterhalen. Is het gewoon bedoeld om te choqueren of om goedkoop succes te genereren? Of wil de kunstenaars iets meegeven, een ander perspectief tonen?
Castellucci is heel goed vertrouwd met de katholieke traditie, zijn stuk is doorspekt met verwijzingen Bijbelpassages. Zo passeren Genesis, Psalm 22 en 23, het verhaal van Job de revue. Bovendien is de vraag naar de zin van het lijden er één waar hij zelf heel erg mee worstelt. De kunstenaar is op zeer jonge leeftijd zijn vader verloren, en heeft altijd spijt gehad dat hij niet zelf voor zijn zieke vader heeft kunnen zorgen. Die onmacht zien we vertaald in het stuk.
Slechte smaak?
Me dunkt dat het niet erg christelijk is om mensen te veroordelen (ook al zijn het kunstenaars). Kunstenaars hebben hun eigen taal om zich uit te drukken over wat hen raakt. Wat je soms wel kan doen, is hen slechte smaak aanwrijven, wanneer ze zich bijvoorbeeld bedienen van symbolen om goedkoop succes te krijgen.
In het theaterstuk van Castellucci heb ik een indrukwekkende hertaling van het Bijbelboek Job gelezen. Een verhaal van een zwijgende God en een om uitleg smekende mens. Het verhaal van Christus zelf die zich door zijn Vader verlaten wist op het kruis: “Mijn God, waarom hebt Gij mij verlaten?”. Doch, uiteindelijk een verhaal van hoop. Het lijden heeft niet het laatste woord.
Blasfemie? Slechte smaak? Ik kan mij voorstellen dat de scène waarin kinderen met granaten naar het gelaat van Christus gooien, sommigen voor de borst kan stoten. Net zoals de kunstenaar, is ook de toeschouwer autonoom en zal iedereen er zijn eigen mening op nahouden. Maar net die kinderen vormen het toppunt van machteloosheid. Vraagt Christus niet dat we zouden worden als kinderen om het Koninkrijk Gods binnen te mogen? In dit stuk belichamen zij de hoogste vorm van godsverlatenheid. Nadat de mensen van het toneel verdwijnen, verdwijnt ook het gelaat van Christus en komt het publiek in een chaos terecht die verwijst naar de chaos uit Genesis (duisternis, lawaai, windmachines – er werden zelfs oordopjes gegeven bij het binnenkomen).
En dan verschijnt het gelaat van Christus weer. Alsof hij spijt heeft dat hij zich teruggetrokken heeft. Zijn gezicht is verminkt nu. De verlatenheid vandaag, de actuele kruisiging van Christus.
De toeschouwer blijft in twijfel achter. Op het einde citeert Castellucci de beroemde Psalm 23: De Heer is mijn herder (niet). De “niet” verdwijnt en komt terug. Gelovigen en ongelovigen worden voor een keuze geplaatst.
Hans Geybels
Gastprofessor Theologie KULeuven
(Deze tekst verscheen op vrijdag 3 februari ook in De Morgen)
@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u zich schikt naar de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees dus de regels - mod
03/02/2012 om 18:26
“Jede Zeit ihre Kunst, jede Kunst ihre Freiheit”. Te lezen op het frontispice van het Sezessions Gebaude in Wenen. Honderd jaar geleden. Enkel farizeeërs ( de meerderheid ) ontkennen dit.
04/02/2012 om 00:07
“De toeschouwer blijft in twijfel achter” Prachtig toch. Twijfel is soms het resultaat van filosofische moed. En geloof is dan een keuze. Ook een keuze. Wie die keuze na twijfel maakt, respecteert de andere keuze. Wie nooit nagedacht heeft over de andere keuze, gooit soms met bommen. En àlle bommen stinken. Ze horen allemaal in dezelfde categorie: er zijn alléén stinkbommen.
04/02/2012 om 09:32
Ik ben toch wel erg verbaasd. Over deze mening van een theoloog. Maar er zijn nog theologen geweest die dwaalden. Volgens prof. Geybels is dus de “vrijheid van mening “van elke kunstenaar volledig en absoluut. Ook van elkeen die zich kunstenaar waant maar het niet is. Laat nog : elkeen mag een mening hebben en mag die mening ook verkondigen. Ook over de kerk en over al haar bedienaars , tot en met de paus. Maar het is absoluut niet nodig dat Christus daarbij wordt misbruikt. Dat is zelfs voor lauwe kristenen toch godslastering (en niet alleen voor het kleine groepje heetgebakerden waarover de prof het zo laatdunkend heeft).
Toppunt in deze vreemde redening is de vraag “waar Christus blijft bij al dat lijden. Waarom grijpt hij niet in” ? Het zou inderdaad mooi zijn dat Christus of God alle miserie uit de wereld zou helpen, tot en met de kou van de daklozen, de oorlogen. Veel van dat alles is door “de mens” (in al zijn vrijheid) aangericht. Om die miserie te voorkomen moet God dus ofwel alle mensen tot heiligen maken of moet hij hen hun vrijheid ontnemen.
Bijkomend blijft nog de vraag of kunstenaars inderdaad volledig en onbeperkt hun “vrijheid” mogen misbruiken. Ze leven voor een groot deel van subsidies. Dus van gelden van de gemeenschap. Dat schept ook verplichtingen én verantwoordelijkheid. Vele kunstenaars willen enkel “de baten”, niet “de lasten”.
04/02/2012 om 13:51
Een rare redenering wordt hier naar voor gebracht. De” vrijheid van mening” is voor elke kunstnaar absoluut behalve…
als het over anders geaarde gaat, ultra rechtse standpunten, holocaust, islaam, niet politiek correcte gedachten enz. enz.
Doe zo voort KULeuven dan blijft er nog heel veel lijden over.
04/02/2012 om 17:10
Dit stuk stelt het lijden centraal zonder echter te proberen de oorzaken daarvan te doorgronden. Het lijden wordt de wereld niet aangedaan door God of Christus. Er bestaat een schriftuur, welke stipuleert: “De mens is er opdat hij gelukkig is”! Echter, de hoofdwet van het universum, welke ook en vooral door God en Christus geeerbiedigd wordt, is de Wet op de Vrije Keuze! God verlangt niet naar oorlog, doet de mens geen ziekten en ander verdriet aan, dat doet de mens zelve door op een verkeerde wijze gebruik te maken van de hem gegeven vrije keuze. De wereld zou voedsel kunnen produceren voor een nog driemaal zo grote wereldbevolking, wanneer wij de ontginning en de distributie van de verbouwde produkten supra-nationaal zouden kunnen regelen. Ziekten zouden sneller overwonnen kunnen worden, wanneer er een werkelijk internationale samenwerking zou zijn i.p.v. een strijd wie de beste patenten kan vastleggen, om anderen te verhinderen van de ontdekkingen gebruik te maken. De z.g solidariteit is volledig vergiftigd door de hemeltergende politieke stank en ga zo maar door.
Facit: Alles is terug te voeren op het individueel egoisme. Indien er een charismatische leider opstaat, die werkelijk de volkeren kan verenigen voor een ideaal, zouden de meeste problemen gauw opgelost zijn. Ik vrees echter dat we daarvoor de wederkomst van Christus moeten afwachten.
04/02/2012 om 22:16
@ AlbrechtD
Zonder geld van de overheid bestaat de katholieke kerk in België niet meer en het gaat over véél meer geld dan naar cultuur gaat. Wat verplichtingen en verantwoordelijkheid van de Kerk betreft is het nogal pover gesteld dus ik kan uw argumentatie niet echt volgen.
05/02/2012 om 23:09
Ofte hoe er binnen een geloofsgemeenschap uitersten kunnen bestaan, zowel in deze opinie als in een andere op deze site … radicalisme binnen een geloof blijft echter steeds oorlogen, verderf, afgunst en onbegrip opwerpen ….. zo staat het in de bijbel zelf !
06/02/2012 om 17:49
Het eigenaardige bij al die “vrije” kunstenaars is, dat ze alleen maar het christendom en de Kerk tot “lijdend” voorwerp van hun kunst maken. Voor wanneer eens de Islam als onderwerp?
07/02/2012 om 22:18
Aan alle commentatoren: lees de reactie in “De morgen” van monseigneur Bonny. Te vinden onder “De gedachte”